Emotionele verwaarlozing: hoe je het herkent als je jeugd er van buiten goed uitzag

Je hebt het druk. Je regelt van alles voor iedereen, je bent de eerste die klaarstaat, en toch voel je je vaak alleen. Onlangs sprak ik een vrouw en die zei: Ik heb het druk en toch voel ik mij eenzaam.”

Emotionele verwaarlozing zit niet in wat er met je gebeurd is, maar in wat er niet gebeurde. Je gevoelens, je behoeftes en wat jij nodig had werden niet opgemerkt, er werd niet op ingegaan, of er zat een consequentie aan vast. Daardoor is het lastig te herkennen, want je kunt nergens naar wijzen. De meeste vrouwen die hierop zoeken denken dan ook dat ze overdrijven.

Ik ben Diana Arkeveld van De Authentieke Vrouw. Ik begeleid vrouwen die zijn opgegroeid met emotioneel afwezige ouders en daardoor vastlopen in pleasen, aanpassen en geen grenzen aangeven. Zelf gebruik ik meestal niet het woord verwaarlozing, ik heb het over emotioneel niet gezien worden. Waarom ik dat doe, leg ik hieronder uit. In dit artikel lees je wat emotionele verwaarlozing is, hoe je het bij jezelf herkent, waar het vandaan komt en wat je eerste stap is.

Wat is emotionele verwaarlozing?

Emotionele verwaarlozing betekent dat je emoties en je behoeftes als kind niet werden opgemerkt, dat er niet op in werd gegaan of dat er een consequentie aan vastzat. Bij emotioneel gezien worden mogen je gevoelens en wat je nodig hebt er gewoon zijn, zonder consequentie.

Ik gebruik hiervoor al jaren de vergelijking met de bakker, omdat die het voor mijn klanten vaak in een keer duidelijk maakt. Stel je voor, je komt bij de bakker en je vraagt om een zakje met zes eierkoeken. De bakker gaat naar achteren en komt terug met een bruin brood. Je denkt: misschien heb ik het niet goed genoeg gezegd. Dus je vraagt het nog een keer, en de bakker komt weer terug met een bruin brood. De een wordt boos, de ander vraagt het gewoon nog een keer, en weer een ander gaat naar een andere bakker. Maar het simpele feit is: van deze bakker krijg je geen eierkoeken.

Die eierkoeken staan voor wat jij op emotioneel vlak nodig had en niet hebt gekregen. En dat zit lang niet altijd in grote dingen. Het zit ook in het kleine. Je valt, je knie ligt open, en je hoort: stel je niet zo aan, sta maar weer op, zo hard was het nou ook alweer niet. Of je ouder leidt je af: kijk, daar gaat een vliegtuig. Wat je op dat moment nodig had, was erkenning dat het pijn doet, en troost. Dat je dat niet kreeg, is wat ik bedoel met emotioneel niet gezien worden.

En hier gaat het vaak mis. Veel mensen denken dat emotioneel gezien worden hetzelfde is als je zin krijgen. Dat is het niet. Op het moment dat je je zin krijgt, word je juist heel vaak niet gezien in wat je nodig had. Want wat je nodig had was niet die pop of dat snoepje, maar dat je boosheid of je teleurstelling over het niet krijgen ervan er mocht zijn. Zo leer je omgaan met gevoelens. Een kind overal maar zijn zin in geven leert het juist niet hoe emoties werken.

Hoe weet ik of dit bij mij speelde, als mijn jeugd er goed uitzag?

Als ik over emotioneel afwezige ouders begin, denken mensen heel vaak dat je dan zwaar mishandeld moet zijn, dat je verwaarloosd bent en dat er vreselijke dingen met je gebeurd zijn. Dat is maar een zeer klein percentage. Het gros van de mensen die last heeft van de gevolgen hiervan, groeide op in een gezin waar van buiten niets te zien was.

Papa en mama gingen mee naar de sport. Er waren schone kleren, je kon leren, ze deden mee op school. Voor de buitenkant het perfecte plaatje, zoals veel mensen dat zien. En je kunt daar goede herinneringen aan hebben. Ik steek daarbij altijd meteen mijn eigen hand op: ik heb een superleuke jeugd gehad. Mijn ouders reden mij overal naartoe, ik deed veel aan judo, we hadden echt leuke vakanties. En ook ik ben emotioneel niet gezien in wat ik nodig had. Dat is geen verwijt naar mijn ouders. Het is nooit een verwijt. Het is en-en.

Dat is precies wat ik bij mijn klanten terugzie. Zij zeggen tegen mij: ik heb gewoon een goede jeugd gehad, en daar heb ik ook goede herinneringen aan, dus ik vind dit lastig, want het voelt alsof ik mijn ouders iets verwijt. Die twee dingen kunnen naast elkaar bestaan. Je kunt goede herinneringen aan je jeugd hebben, terwijl je emotioneel niet gezien bent.

Wat ik veel hoor, is de ouder die praktisch enorm voor je klaarstond. Die altijd hielp met klussen, die oppaste, die ’s middags thuis was met koekjes. In materieel opzicht kwam je niets tekort. En tegelijk werd er thuis niet over emoties gesproken. Bij ons doen we niet aan emoties, dat is dan het onuitgesproken normaal. Vaak zit daar ook nog een laag omheen: wat zullen de buren ervan vinden, de vuile was hangen we niet buiten, flink zijn en hard werken, niet zeuren maar doorgaan.

Groei je daarin op, dan leer je alles bij jezelf te houden. En dat wordt ingewikkeld zodra je in een relatie komt waarin juist gevraagd wordt om je te uiten. Ik vergelijk het met fietsen. Als je nooit geleerd hebt te fietsen, kun je op je veertigste niet zomaar opstappen en wegrijden. Daar moet je voor oefenen. Waarom zou je dan wel van jezelf verwachten dat je je kunt uiten, als je dat nooit geleerd hebt.

Wat zijn de signalen van emotionele verwaarlozing bij volwassenen?

Je herkent het meestal niet aan je jeugd, maar aan hoe je nu doet. Als je emotioneel niet gezien bent, heb je simpelweg niet geleerd om met emoties om te gaan. En als je dat niet geleerd hebt, leer je ook niet vertrouwen op wat goed voor jou is.

Wat ik hierdoor het vaakst terugzie in mijn praktijk:

• moeite om voor jezelf te kiezen
• het idee dat het aan jou ligt zodra er iets gebeurt
• denken dat je het fout doet
• moeite met grenzen aangeven, en vaak: niet eens weten waar je grenzen liggen
• pleasen en jezelf wegcijferen
• moeite met voelen, of juist heel veel voelen en er geen raad mee weten
• een slecht zelfbeeld en steeds bevestiging zoeken bij anderen

Dat laatste kan ook precies andersom uitpakken. Iemand zei laatst tegen mij: ik herken me helemaal niet in pleasen. Dat kan kloppen. Je kunt ook keihard worden en steeds maar meer en meer willen, op zoek naar die erkenning. Het komt bij hetzelfde vandaan.

De vrouwen die ik spreek zeggen in hun eigen woorden. “Ik voel me vaak niet gezien en gehoord.” “Ik doe vreselijk mijn best maar word niet gezien.” “Mijn emoties en gevoelens deden er niet toe, ik stopte ze weg.” “Een diep liggend gevoel er niet toe te doen.” En een die me bijblijft: “Ik voel een leegte, ik zoek naar waardering en erkenning en het lukt me niet om dit uit mezelf te halen.”

Het gaat hier om een patroon, niet om één keer. Herken je dit steeds opnieuw terug op verschillende vlakken, bij je partner, je ouders, je vriendinnen en op je werk, dan is het de moeite waard om ernaar te kijken. Voel vooral hoe het bij jou is.

Waar komt het vandaan en waren mijn ouders dan slechte ouders?

Nee. In de meeste gezinnen doen ouders wat ze kennen en wat ze zelf geleerd hebben. Ik zeg altijd: je kunt niet doorgeven wat je niet weet. Wat je niet kent, kun je ook niet reproduceren.

Er is helaas geen school waar je examen kunt doen om vader of moeder te worden. Je neemt gewoon mee wat je van huis uit hebt meegekregen, tenzij je er op een gegeven moment bewust van wordt en het actief anders gaat doen. Negen en een half van de tien keer doen ouders dit niet expres. Het is onkunde.

En soms ligt het aan de omstandigheden. Ik gebruik daarvoor vaak een voorbeeld uit mijn praktijk: een gezin met drie kinderen, waarvan het middelste kind ernstig gehandicapt is. Hij wordt regelmatig opgenomen, er is veel zorg over de vloer, en alle aandacht gaat daarnaartoe. Het jongste kind wordt het braafste meisje van de klas. Zij helpt veel, zij knuffelt haar moeder als die verdrietig is, zij zorgt dat ze geen overlast veroorzaakt. Wat zij nodig had, waren ouders die haar zagen. Dat heeft ze niet gekregen. Niet omdat haar ouders slecht waren, maar omdat ze het simpelweg niet konden geven.

Het kan ook zijn dat je vader of moeder is overleden, dat er geldzorgen waren, dat er verdriet was, of dat een van je ouders een autoritaire of onvoorspelbare ouder was. Het maakt voor jouw gevolgen niet uit wat de reden was. Je hebt het niet gekregen. Wat het met je doet als het om je moeder gaat, noem ik de moederwond, en bij je vader de vaderwond.

Ik hoop echt dat dit laat zien dat je ouders geen slechterikken zijn. Dat is niet wat ik zeg. Hoe je naar je jeugd kijkt, mag hetzelfde blijven. Het is wel belangrijke informatie, zodat je in zachtheid naar jezelf kunt kijken en kunt begrijpen waarom je doet wat je doet.

Moet ik dit met mijn ouders bespreken?

Ik ben daar geen voorstander van en dat is een ongemakkelijk antwoord. Als je te maken hebt met emotioneel afwezige ouders, zijn zij niet in staat om jou emotioneel te zien. En als je iets bespreekbaar maakt, is je doel meestal juist gezien en gehoord worden. De kans is groot dat je een herhaling van zetten krijgt.

Ik zeg nooit dat je het niet moet doen. Ik heb er wel altijd een aantal vragen bij. En ik vind sowieso niet dat je alles bespreekbaar hoeft te maken met je ouders. Het is niet altijd veilig om dat te doen, en niet elke ouder heeft het vermogen om de ander te zien.

Wat ik veel tegenkom, is de gedachte: misschien snappen ze het wel als ik het beter uitleg. Of: als ik het gesprek nu aanga, komt het alsnog goed. In uitzonderlijke gevallen kan dat. In de meeste gevallen niet. Wat je daarmee doet, is nog steeds proberen die erkenning te krijgen.

Om misverstanden te voorkomen: ik zeg hiermee niet dat je moet breken met je ouders. Dat denken veel mensen, en dat is helemaal niet wat ik bedoel. Het contact verbreken is totaal niet nodig als je er op een goede manier mee om kunt gaan.

Mag ik hier verdrietig om zijn?

Ja. En het hoort erbij. Rouwen om emotioneel afwezige ouders is onderdeel van het herstelproces, of je het nu leuk vindt of niet.

Je rouwt om wat je niet gekregen hebt. Die onvoorwaardelijke liefde, die emotionele veiligheid, troost toen je verdrietig was, iemand die je echt zag of begreep. Je basisbehoeftes werden niet vervuld, en dat is verdrietig.

Je rouwt ook om dingen die je wel kreeg en die je helemaal niet nodig had. Verantwoordelijkheden die niet bij een kind horen. Dat je altijd de sterkste moest zijn, of het luisterend oor van je moeder. Dat noemen we parentificatie.

En je rouwt om het beeld van je jeugd dat je kwijtraakt. Dat geldt vooral voor de vrouwen die altijd hebben gedacht: het was best oké bij ons, wij waren een warm en gezellig gezin. Je rouwt dan eigenlijk om een illusie die je al die tijd beschermd heeft.

Het lastigste is dat je de hoop moet opgeven. De hoop dat je ouders het alsnog gaan inzien, dat ze je alsnog gaan geven wat je nodig had. Het was er vroeger niet en het komt ook niet meer. Dat is echt rouw.

Daar komt die loyaliteit bij, die schuurt. Je houdt van je ouders en je wilt ze niet afvallen, elk kind heeft een enorme loyaliteit naar zijn ouders. En tegelijk voel je de pijn en het gemis. Dat geeft een verscheurd gevoel.

Veel vrouwen blijven daardoor hangen in de eerste fase, de ontkenning. Ze deden hun best, ik had niks te klagen, ik heb toch niet in een kelder opgesloten gezeten. Wat je daarmee doet, is je eigen gevoel minimaliseren. Dan doe je precies hetzelfde als wat er vroeger met jou gebeurde: je neemt jezelf niet serieus.

De fases van rouw lopen door elkaar heen, nooit netjes van een tot en met vijf. Ontkenning, boosheid, marchanderen, verdriet en acceptatie wisselen elkaar af. En acceptatie is geen eindpunt waarna het geen pijn meer doet. Het is een levend proces. Bij klanten met overleden ouders zie ik vaker een afgerond stuk acceptatie. Heb je nog levende ouders waar je contact mee hebt, dan word je regelmatig opnieuw geraakt in die wonden, waardoor het proces onrustiger verloopt.

Wat kan ik hier nu nog aan doen?

Als je niet gezien bent door je ouders, is het eerste wat je te doen hebt jezelf zien.

En dat lijkt simpel, maar dat is het niet. Hoe kun je jezelf zien als je niet weet wie je bent. Dus ga je jezelf stapje voor stapje leren kennen. Dan kom je erachter: dit zijn mijn pijnpunten en dit gedrag laat ik daardoor zien. Dat zijn je overlevingsmechanismen. Pas als je ze herkent, merk je in een situatie op wat er gebeurt en kun je jezelf afvragen of je zo wilt reageren. En dan kun je anders gaan reageren.

Daarnaast is er dat stuk uit de rouw: stoppen met hopen dat je het alsnog van je ouders krijgt. Niet alleen met je hoofd, maar ook met je gevoel. En dan komt het belangrijkste. Je gaat jezelf emotioneel geven wat je van je ouders niet gekregen hebt.

Dat is oefenen en dat gaat met vallen en opstaan. Binnen mijn werkwijze Master Your Life werken mensen hier drie tot zes maanden aan. Ik beloof je niet dat het daarna weg is, zo werkt het niet. Wel dat je gaat herkennen wat er gebeurt en dat je anders leert reageren.

Tot slot

Emotionele verwaarlozing ziet er van buiten vaak helemaal niet uit als verwaarlozing. Het zit in wat er niet gebeurde, dus in je emoties en je behoeftes die niet gezien werden. Je kunt goede herinneringen aan je jeugd hebben en tegelijk emotioneel tekortgekomen zijn. Het is en-en.

Herken je jezelf hierin, dan zegt dat niets over wie je bent. Ook niet over de liefde van je ouders. Het zegt iets over wat je nooit geleerd hebt en dat kun je alsnog leren.

Begin dus niet bij een gesprek met je ouders. Begin bij jezelf zien, dus bij herkennen wat er bij jou speelt en waar het vandaan komt. Neem daar de tijd voor en verwacht niet van jezelf dat het in een paar weken anders is.