Snel in de verdediging schieten: waarom je niet tegen kritiek kunt

Je leidinggevende geeft je een tip. Je dochter zegt dat je iets anders had kunnen aanpakken. Je partner vraagt waarom de vaatwasser nog niet is uitgeruimd. En voor je het weet, zit je midden in een uitleg waarom het zo ging, of zeg je iets scherps terug.

Ik ben Diana Arkeveld van De Authentieke Vrouw. Ik begeleid vrouwen die zijn opgegroeid met emotioneel afwezige ouders en die daardoor pleasen, zich aanpassen en zich alles persoonlijk aantrekken.

Vroeger schoot ik zelf bij het minste of geringste in de verdediging. Mensen die mij nu kennen, kunnen zich dat bijna niet voorstellen, maar het was echt zo. In dit artikel lees je waarom je zo snel in de verdediging schiet, waar het vandaan komt, hoe je het verschil herkent tussen een oude wond en echt gekwetst worden en wat je in plaats daarvan kunt doen.

Waarom schiet ik zo snel in de verdediging?

Omdat je diep vanbinnen niet zeker bent van jezelf. Wie zeker is van zichzelf, hoeft zich niet te verdedigen. Wie twijfelt of ze het wel goed ziet of goed doet, gaat uitleggen, rechtvaardigen of terugvechten.

Ik gebruik hier graag een absurd voorbeeld. Ik zei eens tegen een klant: “Alles leuk en aardig, maar ik wil al je geld, al je sieraden en de sleutel van je auto.” Ze zei: “Ja, doei.” Meer niet.

Ze wist zeker dat ze me dat niet ging geven, dus hoefde ze het ook niet uit te leggen. Maar stel dat je ergens aan twijfelt. Dan wordt het ineens: “Ik kan je die auto niet geven, want dan heb ik zelf geen auto om naar mijn werk te gaan. Ik zou het echt wel willen hoor, maar dat kan niet.” Je gaat jezelf verdedigen.

Vroeger dacht ik bij alles wat iemand zei dat het aan mij lag. Dat het mijn schuld was. Alleen al “Hé, kan ik je zo even spreken?” was genoeg om hele verhalen in mijn hoofd te laten draaien. En als iemand iets zei, ook als het helemaal geen kritiek was, ging ik mezelf meteen verdedigen. Ik was ook heel goed in smoesjes bedenken, omdat ik simpelweg niet durfde te zeggen wat ik vond.

Dat is precies het verband. Verdedigen hangt heel sterk samen met moeite hebben om jezelf uit te spreken. Als je nooit hebt geleerd om te zeggen wat je vindt, weet je ook niet goed wat je moet zeggen als iemand iets tegen je zegt. Dus ga je uitleggen.

Daaronder zit vaak een onbewuste overtuiging. Ik doe het niet goed. Het is mijn schuld. Ik ben niet goed genoeg. Wordt die geraakt, dan voelt een gewone opmerking als een aanval. En op een aanval reageert je systeem zoals het altijd deed: het beschermt zich.

Hoe herken je dat je niet tegen kritiek kunt?

Je herkent het aan wat er in je gebeurt vlak nadat iemand iets zegt: je voelt je aangevallen, je hoofd begint te draaien en je gaat uitleggen, terugvechten of dichtklappen. En vaak blijft het daarna nog lang malen.

Dit zijn de vormen die ik in mijn praktijk het vaakst tegenkom:

Je herkent het ook aan iets wat je misschien liever niet hoort: als je bezig bent met jezelf verdedigen, ben je niet meer echt in het gesprek. Je bent in je hoofd al bezig met wat je terug gaat zeggen of met wat de ander van je vindt. Dan luister je niet meer naar wat de ander werkelijk zegt.

Waar komt niet tegen kritiek kunnen vandaan?

Meestal uit je jeugd. Als wat je voelde en nodig had als kind niet gezien werd, ga je zoeken naar wanneer het wel goed is. En dan wordt elke opmerking een teken dat het niet goed was.

Met emotioneel afwezige ouders bedoel ik ouders die niet konden zien wat er in jou omging. Groei je zo op, dan leer je dat wat jij voelt, ervaart en nodig hebt er niet toe doet. Dan ga je op zoek naar erkenning: wanneer word ik wel gezien, wanneer doe ik het wel goed? Je wilt erbij horen, dus je wilt de goede antwoorden geven. Zegt iemand dan iets anders dan je verwacht, dan voelt dat als falen.

Ik zie het extra sterk bij vrouwen die zijn opgegroeid met een autoritaire ouder, met ouders die veel oordeelden of met ouders bij wie alles moest zoals het hoorde. Wat zullen de buren ervan vinden. Als je je uitte of je emoties liet zien, zaten daar grote consequenties aan. Dan leer je: ik moet aan een bepaald plaatje voldoen. En zodra je het gevoel hebt dat je daar niet aan voldoet, ga je je verdedigen.

Een klant van mij kwam erachter dat ze helemaal dichtklapte zodra ze een vraag niet meteen kon beantwoorden. Toen we keken waar dat vandaan kwam, kwam ze uit bij haar vader. Hij zette haar vroeger onder druk om te praten, werd boos als het hem te lang duurde en bleef maar doorpraten tot ze het snapte. Als volwassene reageerde haar systeem op een gewone vraag nog steeds zoals toen. Ook pesten kan hieraan bijdragen. Als je bent gepest, leer je dat hoe je bent, hoe je eruitziet en wat je leuk vindt niet goed is.

Daarnaast neem je vaak gewoon over wat je zag. Als je vader of moeder zichzelf ook steeds verdedigde, smoesjes bedacht of zich niet uitte, is het niet raar dat jij nooit hebt geleerd hoe het anders kan. Ik heb pas op latere leeftijd geleerd hoe ik nou eigenlijk communiceer.

Ik wil hier wel mild blijven, ook naar je ouders. Ze hebben meestal gedaan wat ze kenden. Je kunt niet doorgeven wat je zelf nooit hebt geleerd.

Ben ik gewoon te gevoelig?

Nee. Er is wel een verschil tussen geraakt worden in een oude wond en werkelijk gekwetst worden. Dat verschil leren zien, helpt je enorm.

Bij een oude wond reageer je op iets wat nu gebeurt, terwijl de pijn van vroeger komt. Neem een collega die om vijf voor vijf een stapel dossiers op je bureau legt en vraagt of jij het kunt afmaken, omdat hij zijn dochter van de opvang moet halen. Het is een vraag. Maar jij wordt geraakt in: ik ben verantwoordelijk, mijn avond doet er niet toe. Een opmerking van je leidinggevende werkt net zo. Het is een tip, maar jij hoort dat je niet goed genoeg bent. Dan is het een oude wond.

Soms word je wel echt gekwetst. Stel dat je als enige extra uren hebt gemaakt om deadlines te halen en het compliment gaat in het teamoverleg naar het hele team. Of je partner vertelt vrienden dat jullie thuis alles samen doen, terwijl jij feitelijk bijna alles regelt. Dan is het logisch dat je geraakt bent. Dat is niet te gevoelig. Je wordt op dat moment werkelijk niet gezien.

Dat onderscheid bepaalt wat je ermee doet. Bij een oude wond helpt het om te kijken wat er in jou geraakt wordt en om bewust anders te leren reageren. Bij echte kwetsing kun je dat gevoel niet wegpraten. Daar hoort een gesprek bij. Daarover meer verderop in dit blog.

En soms is het geen van beide en ben je gewoon moe, overprikkeld of bijna ongesteld. Dezelfde opmerking komt dan heel anders binnen dan op een dag dat je goed geslapen hebt.

Wat doet in de verdediging schieten met je relatie en je werk?

Het maakt van een gesprek een strijd. De ander voelt zich aangevallen en gaat zelf ook verdedigen. Zo sta je tegenover elkaar in plaats van naast elkaar.

In relaties zie ik dat vaak als een soort opboksen. Jij zegt het een en hij zegt het ander. Echt luisteren doet niemand meer. Het gesprek gaat dan niet meer over de vaatwasser of de afspraak, maar over wie er gelijk heeft.

Op je werk kost het je vertrouwen en energie. Je leidinggevende durft je minder feedback te geven, collega’s gaan om je heen werken en jij blijft avonden lang malen over één zin.

En het bevestigt telkens je oude overtuiging. Elke keer dat je je verdedigt, vertel je jezelf eigenlijk dat het nodig was: zie je wel, ik moet oppassen, ik doe het niet goed. Zo houdt het zichzelf in stand.

Hoe ga je anders om met kritiek?

Door niet meteen te reageren, eerst te voelen wat er in je geraakt wordt en dan vragen te stellen in plaats van je te verdedigen. Dat is oefenen en het gaat met vallen en opstaan.

Ik beloof je niet dat het in één keer over is. Het gaat om een patroon dat er vaak al jaren in zit. Voel vooral hoe het bij jou is en begin klein.

Wat als de kritiek onterecht is?

Dan mag je het er niet mee eens zijn, zonder jezelf te verdedigen. Je kunt zeggen dat je het anders ziet. Gebeurt het steeds, dan mag je het gesprek aangaan.

“Wij zien dit anders” is een volledige zin. Er is niet één waarheid. Iedereen heeft een eigen waarheid en die kunnen naast elkaar bestaan. Je hoeft de ander niet te overtuigen.

Gebeurt het steeds opnieuw, zoals bij die partner die vertelt dat jullie alles samen doen, dan zou ik niet tijdens het etentje met vrienden in de aanval gaan. Wel ’s avonds:

Dat is iets heel anders dan je verdedigen. Je laat zien waar jij staat, zonder dat je het van de ander nodig hebt dat hij je gelijk geeft.

En onthoud bij harde kritiek: alles wat de ander zegt of doet, gaat over de ander en niet over jou. Er zijn geen vervelende mensen, er is alleen soms vervelend gedrag. Mensen die je echt aanvallen, missen vaak zelf liefde en erkenning. Iemand die heel autoritair overkomt, is vaak juist onzeker en op zoek naar grip en controle. Daarmee is het gedrag niet goed, maar het is wel minder persoonlijk.

Tot slot

Niet tegen kritiek kunnen zegt niets over of je hier wel of niet goed mee omgaat. Je systeem beschermt je tegen een oude pijn: de overtuiging dat je het niet goed doet of dat het aan jou ligt. Daarom voelt een gewone opmerking als een aanval en schiet je in de verdediging.

Misschien herken je het in het uitleggen bij een simpele vraag, in de discussie met je dochter of in het malen na een opmerking van je leidinggevende. Dat is geen karakterfout maar een patroon. Dat kun je leren herkennen.

Wat er verandert als je het anders gaat doen, hoor ik terug van de vrouwen die ik begeleid. Ze schieten veel minder snel in de verdediging. Ze zijn gestopt met zichzelf steeds te verdedigen en uit te leggen en stellen in plaats daarvan vragen.

Het begint bij één keer niet meteen reageren, maar vragen: wat bedoel je precies?