Wat is een narcist en hoe herken je een narcist?

Ik zie een narcist als iemand die zodanig narcistisch gedrag vertoont, dat het andere mensen schaadt. Deze narcist is constant bewust bezig om zijn eigen imago te beschermen, daarnaast wil hij anderen in zijn macht houden. Dit doet de narcist door kwalijk gedrag te vertonen en door middel van verschillende manipulatietechnieken. Je herkent een narcist dus aan zijn of haar gedrag, maar minstens zo goed aan wat het contact met jou doet: je loopt op eieren en je vraagt je steeds vaker af: ben ik nou gek?

Narcisme wordt de laatste jaren steeds vaker besproken. Dit komt waarschijnlijk, omdat we in een individualistische maatschappij leven die gericht is op uiterlijk vertoon. Veel mensen zijn met zelfontwikkeling bezig. Dit is in principe positief, maar het kan ook doorslaan in narcistisch gedrag.

Ik juich het toe dat er meer aandacht is voor narcisme, maar ik zie er ook een gevaar in. Mensen worden al snel een narcist genoemd, bijvoorbeeld voor het maken van iets te veel selfies. Naar mijn mening ben je nog geen narcist als je veel met jezelf bezig bent. Het gedrag van echte narcisten heeft veel gevolgen voor hun slachtoffers. Deze impact wordt weggenomen door mensen heel makkelijk een narcist te noemen. Ik vind het daarom belangrijk om dit onderwerp uitgebreid te bespreken

Wat is narcisme en hoe herken je een narcist? Je leest er alles over in dit artikel. Het is onderdeel van alle artikelen over narcisme op mijn website.

Wat is narcisme en wat betekent het?

Als we het hebben over narcisme, dan wordt over een bepaald gedrag gesproken. Dit gedrag kenmerkt zich door overmatig bezig te zijn met jezelf en geen echte empathie te voelen voor andere mensen. De term ‘narcisme’ werd vernoemd naar Narcissus, een figuur uit de Griekse mythologie. In het verhaal werd hij verliefd op zijn eigen spiegelbeeld. Narcisme is vooral bekend geworden door Sigmund Freud. De afgelopen jaren wordt het weer vaker besproken, maar er zijn nog niet veel uitgebreide studies over narcisme gedaan. Dat komt omdat narcisten zich niet laten onderzoeken, ze zien hun eigen gedrag namelijk niet als fout.

Enkele bekende narcisme kenmerken zijn egoïsme, geen empathie tonen, op macht en invloed uit zijn en een onrealistisch imago hooghouden. Narcisme gaat echter veel verder dan dit. Het kan zich uiten in een ernstige vorm; een narcistische persoonlijkheidsstoornis. Dit wordt de pathologische vorm van narcisme genoemd, iemand is in dit geval als narcist gediagnosticeerd. Dit gebeurt echter heel weinig, omdat narcisten zich niet laten onderzoeken. Waar dat gedrag vandaan komt, lees je in hoe narcisme ontstaat en of het erfelijk is.

Als je alleen het woordenboek gelooft, is een narcist iemand met een ziekelijke liefde voor zichzelf. Dan denk je aan iemand met een groot hart. Maar het is precies het tegenovergestelde: er zit een gat in het hart. Het zijn mensen met weinig empathie, die bewondering en bevestiging nodig hebben om zich goed te voelen, die daarbij manipuleren en ervoor zorgen dat jij steeds kleiner wordt. Wat je van buiten ziet is vaak iemand die vriendelijk, aardig en charmant overkomt. Dat is een masker. Daarachter zit iemand met grote psychische problematiek. Dat zei ik destijds ook steeds tegen mezelf: kijk, dit is iemand met grote psychische problematiek. Het hielp mij om te stoppen met het aan mezelf te wijten.

Welke soorten narcisme zijn er?

Denk jij bij narcisme ook onmiddellijk aan de arrogante fantast die altijd het hoogste woord heeft? Dit wordt de open narcist genoemd. Er bestaan echter meerdere vormen van narcisme, zoals wreed narcisme, psychopathisch narcisme en grandioos narcisme.

Een belangrijke, maar vrij onbekende vorm is verborgen narcisme. De verborgen narcist is moeilijk te herkennen, want hij of zij vertoont heel ander gedrag dan de open narcist. Dit type verschuilt zich achter een masker van gevoeligheid. Ze doen zich voor als slachtoffer en lijken daardoor kwetsbaar en angstig. Ze maken echter veelvuldig gebruik van verschillende manipulatietechnieken om hun slachtoffers in hun macht te krijgen en houden, zoals gaslighting, de stiltebehandeling en narcistische woede. Verborgen of covert narcisme is een gevaarlijke vorm, dat komt omdat het lastig is om ze te herkennen. Een relatie met een verborgen narcist kan bovendien flinke sporen nalaten, hiervan herstellen is vaak erg moeilijk. Ik heb er een apart blog over: verborgen narcisme herkennen.

De openlijke narcist vergelijk ik altijd met een pauw. Mooie veren, veel show, en alles gericht op hoe hij of zij overkomt op de ander. Zichtbaar op zoek naar bewondering, vaak charmant en overtuigend, en daardoor in het begin heel aantrekkelijk. Van buiten lijkt zo iemand enorm zelfverzekerd. Diep van binnen is het een klein, bang muisje. Dat ziet de buitenwereld niet, die ziet alleen die grote, opgeblazen persoon. De verborgen narcist zit aan de andere kant van het spectrum. Die vindt zichzelf niet superieur, die vindt zichzelf zielig. En omdat de omgeving denkt “poeh, die heeft echt een zwaar leven gehad”, krijgt de verborgen narcist precies wat de openlijke met charme krijgt: aandacht en bestaansrecht. Dit zijn vaak de moeders, maar ook partners en collega’s.

] Tussen die twee uitersten zitten heel veel gradaties. Het maakt uiteindelijk niet uit welk etiketje je erop plakt. Kijk voor jezelf waar op het spectrum de persoon zit waarvan jij vermoedt dat er narcisme speelt. Want de kenmerken aan de ene kant van het spectrum zien er totaal anders uit dan aan de andere kant.

Wanneer noem je iemand een narcist?

Je wordt al een narcist genoemd als je narcistisch gedrag vertoont. Bijna iedereen vertoont echter wel eens trekjes die narcistisch te noemen zijn, zoals met jezelf bezig zijn, arrogant zijn of voelen dat je recht hebt op iets. Dit gedrag vertonen maakt je naar mijn mening nog geen narcist. Ik zie een narcist als iemand die zodanig narcistisch gedrag vertoont, dat het andere mensen schaadt. Deze narcist is constant bewust bezig om zijn eigen imago te beschermen, daarnaast wil hij anderen in zijn macht te houden. Dit doet de narcist door kwalijk gedrag te vertonen en door middel van verschillende manipulatietechnieken.

Als iemand veel last heeft van zijn of haar eigen narcistisch gedrag en gediagnosticeerd wordt volgens de DSM-5, dan wordt er gesproken van een narcistische persoonlijkheidsstoornis. Dit is erg krom, want het zijn juist de slachtoffers van de narcist die echt problemen krijgen, zoals fysieke en mentale klachten of zelfs het narcistisch slachtoffersyndroom. Bovendien worden narcisten niet vaak gediagnostiseerd, omdat ze altijd hun eigen kwalijke gedrag ontkennen. Ze zullen blijven volhouden dat het aan een ander ligt en misschien geloven ze dit wel echt. Ze kunnen namelijk niet naar hun eigen gedrag kijken. Een narcist creëert een realiteit waar hij of zij mee om kan gaan, maar het is meestal niet op feiten gebaseerd.

Wat is het verschil tussen narcistische trekken en een narcistische persoonlijkheidsstoornis?

Voor de volledigheid: van een narcistische persoonlijkheidsstoornis (NPS) spreken psychiaters pas als het gedrag diepgeworteld is, in vrijwel elke situatie terugkomt en al sinds de jongvolwassenheid bestaat. Volgens de DSM-5 moet iemand dan aan minimaal vijf van negen criteria voldoen, zoals een overdreven gevoel van eigen belangrijkheid, een sterke behoefte aan bewondering, het gevoel overal recht op te hebben, anderen gebruiken en gebrek aan empathie. Naar schatting heeft 0,5 tot 1 procent van de mensen een narcistische persoonlijkheidsstoornis. De groep die last heeft van narcistisch gedrag zonder diagnose is veel groter. En zoals ik hierboven al zei: voor jou maakt dat verschil weinig uit. Of het nu trekken zijn of een stoornis, de schade die je oploopt is even echt.

Bronnen: DSM-5-criteria narcistische persoonlijkheidsstoornis, Kenniscentrum Persoonlijkheidsstoornissen en American Psychiatric Association.

Hoe kun je narcistisch gedrag herkennen?

Een narcist is te herkennen aan zijn of haar gedrag, maar daar ligt ook een gevaar in. Je mag iemand een narcist noemen, omdat hij of zij narcistisch gedrag vertoont, maar doe het niet te snel! Ten eerste beschuldig je misschien iemand die anderen helemaal geen kwaad doet, daarnaast ontkracht je de impact die echte narcisten op hun slachtoffers hebben. Nog een ding: Echte narcisten staan erom bekend dat ze anderen snel voor narcist uitmaken.

Hoe herken je een narcist? Maak jezelf bekend met narcisme kenmerken en beoordeel of deze persoon andere mensen schaadt (dit kan heel lastig zijn als je geen directe relatie hebt).

Een narcistische dynamiek herken je aan vier dingen: manipulatie, gaslighting, de stiltebehandeling en buitenproportionele boosheid. De laatste twee herken je meestal vrij makkelijk. Je wordt genegeerd, of iemand wordt zo boos over iets kleins dat je denkt: is dit nou nodig? Manipulatie en gaslighting zijn lastiger, omdat je er precies door gaat twijfelen aan wat je zelf hebt meegemaakt. Ik weet nog goed dat mijn narcistische ex, we kenden elkaar twee weken, boos werd over iets aan de telefoon. Ik dacht: huh, serieus, wordt iemand hier boos over? De eerste keren denk je dat nog. Als het vaker gebeurt, ga je het normaal vinden. En dan komt de twijfel over jezelf.

Nog een kenmerk dat bijna altijd opgaat: bij een narcist ligt het altijd aan de ander. Ligt de pen verkeerd, dan ligt dat niet aan het feit dat de narcist nooit heeft gezegd waar hij moest liggen. Het ligt aan jou, aan de dokter, aan de werkgever, aan de collega’s. Nooit aan de narcist.

Mijn eigen graadmeter is simpel: staat de reactie in verhouding tot wat er gebeurde? Iemand die het niet kent, zou denken: serieus, maak je hier zoveel gedoe over? Kleine dingen worden opgeblazen, uit het verband gerukt en tegen je gebruikt. Dat zie je bij een narcist keer op keer.

Een praktische tip die mij zelf hielp: vraag niet aan vrienden “vind jij dit ook raar?”, want dan krijg je een oordeel over je partner of je moeder en daar schiet je weinig mee op. Vraag: “Als jij in deze situatie zat, hoe zou jij dan reageren?” Dan hoor je wat een gezonde reactie is, en kun je zelf vergelijken. Schrijf ook op wat er gebeurt, met de datum erbij. Anders gaat het het ene oor in en het andere uit, en zie je niet dat er bijna elke dag wel iets was.

Wat zijn kenmerken van open narcisme?

Vanwege het verschil is het belangrijk om narcisme kenmerken onder te verdelen in open en verborgen narcisme. Open narcisme kenmerken zijn:

• Constant in het middelpunt van de aandacht willen staan. Elk gesprek draait uiteindelijk om hem of haar.
• Arrogant gedrag vertonen. Kijkt neer op mensen die minder presteren of minder weten.
• Altijd iets beter weten en het laatste woord willen hebben. Een discussie eindigt pas als jij toegeeft.
• Een overdreven en opgeblazen zelfbeeld hebben. Vertelt groter over prestaties dan ze waren.
• Luid praten en duidelijk aanwezig zijn. Neemt de ruimte in, ook als die van jou is.
• Zich gerechtigd voelen. Regels gelden voor anderen, niet voor hem of haar.
• Gebruik maken van mensen. Contact is er zolang jij iets oplevert.
• Altijd concurreren met anderen. Ook met jou, ook om kleine dingen.
• Bewondering zoeken. Complimenten zijn nooit genoeg.
• Gebrek aan empathisch vermogen. Jouw verdriet is lastig of overdreven, nooit terecht.

Wat zijn kenmerken van verborgen narcisme?

• Een verborgen gevoel van superioriteit. Zegt het niet, maar laat het merken.
• Overgevoelig voor kritiek. Een kleine opmerking wordt dagenlang gestraft met stilte.
• Sociale situaties vermijden. Trekt zich terug en laat jou het uitleggen.
• Slachtoffer gedrag. Wat er ook gebeurt, het is hem of haar aangedaan.
• Passief-agressief gedrag. Zegt ja en doet nee.
• Haalt zichzelf naar beneden. Zodat jij hem of haar weer omhoog moet praten.
• Geen inlevingsvermogen. Praat over jouw pijn alsof het zijn of haar pijn is.
• Beschuldigt en verwijt anderen. Jij bent te gevoelig, jij begrijpt het verkeerd.
• Depressief en angstig. En jij bent verantwoordelijk om dat op te lossen.

Wat is het verschil tussen open en verborgen narcisme?

	Open narcist	Verborgen narcist
Hoe hij of zij overkomt	Zelfverzekerd, luid, charmant	Gevoelig, bescheiden, kwetsbaar
Reactie op kritiek	Woede, kleineren	Stilte, slachtofferrol
Hoe je gebruikt wordt	Openlijk, als publiek	Subtiel, als verzorger
Wat je bij jezelf merkt	Je voelt je klein	Je voelt je schuldig
Hoe snel je het doorhebt	Weken	Jaren

Welke signalen van een narcistische dynamiek herken je bij jezelf?

Een narcistische dynamiek herken je niet alleen aan het gedrag van de narcist, maar heel erg aan het gedrag van jezelf. Wat doe jij? Steeds je grenzen opschuiven, steeds jezelf kleiner maken. Een narcist is, tussen aanhalingstekens, gek op iemand die zich aanpast. Mensen die stevig voor hun grenzen staan en goed voelen wat ze wel en niet willen, vinden ze niet aantrekkelijk.

Maar de loyale, zorgzame, gevoelige, aanpassende, pleasende vrouw die geen grenzen aangeeft, die is voeding voor een narcist. Ik was onwijs goed in mezelf aanpassen. Als je al vanaf jongs af aan geleerd hebt om steeds bij jezelf vandaan te gaan, ben je de ideale speelbal.

Waarom ga je steeds meer aan jezelf twijfelen?

Ik weet nog dat ik jaren geleden een verstuikte voet insmeerde met arnica. Mijn toenmalige partner werd woest, omdat ik de zalf te dik smeerde. Dat leverde een dag lang ruzie op en daarna werd ik genegeerd. Om een laagje zalf.

Ik dacht toen echt dat het aan mij lag, dat ik degene was die het niet snapte. Dat is wat een narcistische dynamiek met je doet: niet de ruzie zelf, maar dat jij gaat geloven dat jij het probleem bent. Een klant van mij zei het treffend: “Hij stopt verhaaltjes in mijn hoofd.”

Waarom reflecteer je voortdurend op je eigen gedrag?

De vrouwen die bij mij komen, gebruiken het woord narcisme bijna nooit als eerste. In de intakes lees ik dingen als: “Ik was altijd de aanpasser en dat wil ik niet meer.” Of: “Ik hou mezelf voor de gek en geef mezelf de schuld van zijn gedrag. Pas maanden na de relatie kijk ik terug en word ik boos op mezelf. Waar was ik?” Een vrouw die na tweeëntwintig jaar uit haar huwelijk stapte, schreef: “Ik ben mezelf aan het ontdekken.” Een ander begreep pas een jaar na een relatie dat wat ze had meegemaakt narcisme was.

Het eerste waaraan ik het bij mijn klanten herken, vaak nog voordat het woord narcisme is gevallen, is overmatige zelfreflectie. Je bent de hele tijd bezig met jouw aandeel: ik had dat beter anders kunnen doen, misschien moet ik het de volgende keer zo doen, het komt vast door mij. Er is niets mis met zelfreflectie. Maar in een gezonde relatie hoef je niet te overreflecteren, want jij reflecteert, de ander reflecteert, en jullie komen dichter bij elkaar. In een narcistische relatie gebeurt dat niet. Ik was er vroeger zelf ook zo een.

Waarom blijf je jezelf aanpassen aan een narcist?

En dan dit, want bijna iedereen die dit leest denkt op dit punt: het ligt aan mij, ik verzin het, ik word hier gek. Je bent niet gek. Er is niets mis met jou. Je observaties kloppen, je verzint dit niet. Je zit in een narcistische dynamiek die ervoor zorgt dat je dit gaat denken. Iedereen die in zo’n dynamiek terechtkomt, gelooft diep van binnen dat het zijn of haar schuld is. Ik noem dat de emotionele wond: de overtuiging “ik doe het niet goed”. En op precies die knop wordt door een narcist steeds opnieuw gedrukt, waardoor je steeds minder vertrouwen in jezelf krijgt. Het is niet jouw schuld. Het is wel je verantwoordelijkheid om hieruit te komen.

Herken je dit? Dan is de vraag of de ander een narcist is minder belangrijk dan de vraag waarom jij hierin blijft. Toen ik mijn volgers vroeg of ze op eieren lopen in contact met een ander, zei 63 procent ja. Dat is geen toeval. Bijna al deze vrouwen zijn opgegroeid met emotioneel afwezige ouders. Als kind hebben ze geleerd: als ik me aanpas, ontstaat er geen gedoe. Als ik lief ben, wordt de ander niet boos. Als ik jou geef wat je nodig hebt, wijs je mij niet af. Zo houd je jezelf veilig bij andere mensen.

Waarom zijn grenzen belangrijk in een narcistische relatie?

Dat pleasegedrag is precies wat een narcist nodig heeft. Jouw empathie, jouw loyaliteit, jouw vermogen om jezelf weg te cijferen: voor iemand met narcistische trekken voelt dat als een open uitnodiging. Niet omdat er iets mis is met jou, maar omdat je nooit hebt geleerd dat je grenzen ertoe doen.

Ik zeg dit niet vanaf de zijlijn. Ik heb het zelf jaren laten gebeuren, en pas achteraf zag ik hoe heftig het was dat ik dat allemaal heb laten gebeuren. Het allerbelangrijkste wat ik in die tijd had moeten doen, en wat ik jou nu meegeef: geloof je onderbuikgevoel. Dat klopt namelijk altijd.

Kun je herstellen van een narcistische relatie?

In dit artikel heb ik besproken wat narcisme is en hoe je een narcist kunt herkennen. Maar wat is narcisme voor jou? Als je op mijn website terecht bent gekomen is de kans groot dat je een slachtoffer bent van narcistisch misbruik. De gevolgen van dit emotionele misbruik kunnen groot zijn, daar weet ik alles van.

Het goede nieuws is dat je hiervan kunt herstellen. En dat begint niet bij de narcist begrijpen, maar bij jezelf begrijpen. Een vrouw die na jaren het contact met haar narcistische vader verbrak, schreef mij: “Ik voel geen boosheid naar hem toe, maar contact met hem is niet goed voor mij.” Dat is waar je naartoe werkt. Niet naar een oordeel over de ander, maar naar een keuze voor jezelf.

Als de narcist je vader of moeder is, lees dan verder bij narcistische ouders.

Veelgestelde vragen