Codependent gedrag of pleasen: dit is het verschil

Je zegt ja terwijl je nee bedoelt, je houdt je stil als je partner geïrriteerd thuiskomt en je regelt dingen voor een ander die ze zelf zou kunnen doen. En dan vraag je je af: ben ik nou een pleaser, of is dit iets anders.

Ik krijg die vraag steeds vaker, in mijn livesessies en in de een-op-een-sessies. Het antwoord: codependent gedrag en pleasen lijken op elkaar en het zijn twee verschillende dingen. Bij pleasen pas je jezelf, je gedrag en je behoeftes aan om de verbinding met de ander veilig te houden.

Bij codependent gedrag neem je de verantwoordelijkheid van de ander over en organiseer je je leven rondom hoe het met de ander gaat. Bij pleasen voel je je grens meestal nog wel, alleen spreek je hem niet uit. Bij codependent gedrag is het onderscheid tussen wat van jou is en wat van de ander is bijna verdwenen.

Ik ben Diana Arkeveld van De Authentieke Vrouw en ik begeleid vrouwen die zijn opgegroeid met emotioneel afwezige ouders. In dit blog leg ik het verschil uit met vijf situaties die de afgelopen tijd bij mijn klanten langskwamen, zodat je kunt voelen waar jij zit.

Wat is pleasen?

Pleasen is een manier die je hebt geleerd om jezelf veilig te houden bij andere mensen. Je zet de behoeftes van de ander boven die van jezelf, omdat je die verbinding wil houden. Hoe dat patroon eruitziet en waar het vandaan komt, beschrijf ik uitgebreid in mijn blog over pleasegedrag doorbreken.

Jij hebt ergens geleerd: als ik me aanpas, dan ontstaat er geen gedoe. Als ik lief ben, dan wordt de ander niet boos. Als ik jou geef wat je nodig hebt, dan wijs je mij niet af. Als jij tevreden bent, kan ik ontspannen. Dus je past je grenzen aan, je behoeftes en je gedrag, om die veiligheid, die goedkeuring en die verbinding te behouden. Daardoor heb je automatisch moeite met grenzen aangeven en met grenzen behouden.

Ik gebruik hiervoor vaak het beeld van de tuintjes. Jouw buurman staat te barbecueën en jouw hele tuin staat vol rook, waardoor je niet meer buiten kunt zitten. In plaats van dat je er iets van zegt, ga je naar binnen. Of je hebt een mooie passiebloem aan je schutting hangen, de buurvrouw zet daar de schaar in en jij zegt er niets van. Zwart-wit gezegd, maar zo voelt pleasen.

In de trauma-reacties fight, flight en freeze voegde Pete Walker een vierde reactie toe: fawn. Hij beschrijft dat als het opgeven van je eigen behoeftes, je eigen rechten en je grenzen om veiligheid in relaties te krijgen. Dat is pleasen. Fawn hoort bij je overlevingsmechanismen, de manieren die je als kind hebt gevonden om jezelf staande te houden.

Dit is ook wat ik in de formulieren teruglees die vrouwen bij mij invullen. Van de bijna 2900 ingevulde formulieren in mijn eigen bestand noemen er ruim 690 het woord pleasen of pleasegedrag letterlijk. Ze schrijven dingen als “pleasen, geen grenzen aangeven, aanpassen, denken dat je er moet zijn voor de ander” en “ik was alleen maar aan het pleasen, vergat mezelf totaal, ik vond mezelf niet belangrijk, de ander was belangrijker”. Wat daar telkens onder zit, is jezelf wegcijferen.

Wat is codependent gedrag?

Codependent gedrag is breder dan pleasen. Je pleast dan ook, alleen ga je verder: je redt, je lost op, je neemt over, je controleert soms en je voelt je verantwoordelijk voor dingen die eigenlijk bij de ander horen. Hoe dit doorwerkt in liefdesrelaties, schreef ik eerder in mijn blog over codependentie en liefdesverslaving.

Terug naar die tuintjes. Bij codependent gedrag zijn alle schuttingen weg en alle coniferen zijn weg. Het is één grote tuin geworden. Jouw tuin is niet meer van jou, die is nu gezamenlijk. Dus je bent voortdurend bezig met: hoe voelt de ander zich, wat heeft de ander nodig, hoe kan ik helpen, hoe voorkom ik dat het misgaat. En daarbij vergeet je in te checken bij jezelf. Wat voel ik, wat wil ik, wat heb ik nodig, waar liggen mijn grenzen, wat is wel van mij en wat is niet van mij.

Vrouwen beschrijven dit bij mij zelden met het woord codependent. Ze beschrijven het in gewone taal. In de intakes en de vragenlijsten lees ik zinnen als “me heel gauw verantwoordelijk voelen, niet durven aangeven dat het teveel is en maar door blijven gaan”, “mijn overlevingsstrategie is zorgen voor de ander”, “denken dat ik iedereen moet redden, verantwoordelijkheid van anderen op mij nemen” en “verantwoordelijk voelen voor het gedrag van mijn partner”. Dat is waar ik codependent gedrag aan herken.

Zelf ken ik dit ook van binnenuit. Hoe ik mijn eigen codependente gedrag heb ervaren, is echt het stuk van: nee, maar ik kan niet anders, ik moet dit doen. Daar zat geen rem op.

Wat is het verschil tussen pleasen en codependent gedrag?

Het verschil zit in twee dingen: of je je grens nog voelt en of je het bij de ander kunt laten.

Bij pleasen voel je die grens vaak wel. Je weet ergens: dit is niet handig wat ik nu doe. En je doet het toch, omdat het anders onveilig voelt. Je verandert jezelf en je gedrag als reactie op wat er gebeurt. Dat je je grens voelt en toch geen grenzen aangeeft, hoort bij pleasen.

Bij codependent gedrag gaat het vanzelf. Je bent er soms echt van overtuigd dat wat je doet het juiste is. Je neemt de verantwoordelijkheid over en zolang de ander niet oké is, blijf jij ermee bezig. Jouw stemming beweegt mee met die van de ander. Is de ander blij, dan ben jij blij. Is de ander niet blij, dan voel jij je ook niet fijn.

Ik wil hier meteen een kanttekening bij plaatsen, want zo zwart-wit is het in de praktijk niet. Voel vooral goed hoe het bij jou is.

Hoe zie je het verschil in vijf alledaagse situaties?

Hieronder zet ik vijf situaties naast elkaar die de laatste tijd in mijn livesessies en een-op-een-sessies langskwamen. In alle vijf zie je hetzelfde onderscheid terug: aanpassen tegenover overnemen.

Je partner komt geïrriteerd thuis.

Je merkt het meteen en je wordt extra voorzichtig. Wat je wilde vertellen, vertel je maar even niet. Je houdt je stil en je bent vooral bezig met hoe je je moet gedragen zodat er geen conflict ontstaat. Dat is pleasen.

Bij codependent gedrag merk je zijn irritatie ook op, alleen voel je daarnaast de verantwoording voor wat er in hem gebeurt. Je gaat vragen stellen, oplossingen aandragen, hem opvrolijken en de oorzaak wegnemen. En je kunt het niet bij hem laten. Zolang hij zich rot voelt, voel jij je ook rot. Je absorbeert zijn stemming en zijn probleem wordt iets wat jij moet oplossen. Waar zorgzaam zijn in je relatie overgaat in het dragen van wat niet van jou is, zit precies hier.

Een vriendin vraagt je om hulp terwijl je uitgeput bent.

Bij pleasen voel je heel duidelijk dat je geen zin hebt en dat je behoefte hebt aan een avond op de bank. En je zegt toch: tuurlijk, ik kom, geen probleem. Je bent bang dat ze teleurgesteld raakt of je egoïstisch vindt. Je behoefte aan rust weegt minder zwaar dan het risico dat zij negatief reageert.

Bij codependent gedrag gaat het verder dan moeite met nee zeggen. Je vriendin heeft een probleem en jij voelt bijna automatisch dat jij er iets mee moet. Je luistert, je denkt mee, je geeft advies, je regelt dingen, misschien heb je al van tevoren dingen voor haar opgezocht en probeer je zelfs de gevolgen van haar keuzes op te lossen. Doe je niets, dan voel je je schuldig of onrustig.

Je partner geeft structureel te veel geld uit.

Bij pleasen weet je dat dit gedrag gevolgen heeft voor jou en eigenlijk wil je zeggen: dit wil ik niet meer, hier moeten afspraken over gemaakt worden. Alleen stel je dat gesprek uit, je verzacht wat er werkelijk is of je zegt helemaal niets, om conflict of afwijzing te voorkomen.

Bij een klant met codependent gedrag gebeurde er veel meer. Zij ging haar partner managen. Ze hielp met de budgetten, checkte of de rekeningen betaald waren, schoot geld voor en belde met instanties waar een betalingsregeling voor getroffen moest worden. Ze werd een soort moeder van haar partner en probeerde te voorkomen dat die dezelfde fout nog eens zou maken. Bij pleasen durf je het conflict niet aan te gaan. Bij codependent gedrag word je een soort casemanager.

Iemand overschrijdt jouw grens.

Dat kan een opmerking zijn of geen respect voor jouw grens als het over werk of vrije tijd gaat. De pleaser voelt dat het raakt en wil zeggen: ik wil niet dat je zo tegen me praat. Zodra ze merkt dat de ander geïrriteerd raakt, trekt ze haar grens terug. Laat maar. Het geeft niet. Misschien reageer ik gewoon te gevoelig.

Bij codependent gedrag gaat de aandacht niet naar wat dit gedrag met jou doet, maar naar de vraag waarom de ander dit doet. Hij heeft al zoveel meegemaakt, zij heeft nu zoveel stress, ik moet meer begrip tonen. En zo blijf je gedrag dragen dat jou beschadigt.

Een collega haalt zijn deadline niet.

Bij pleasen vraagt hij of je het vanavond nog even wilt afmaken. Je hebt andere plannen en geen zin. Toch zeg je ja, omdat je bang bent dat hij je niet behulpzaam vindt of dat je leidinggevende hem een slechte werknemer vindt. Bij codependent gedrag hoeft hij het vaak niet eens meer te vragen.

Je weet allang dat hij achterloopt, je houdt zijn deadlines in de gaten en je springt automatisch in de oplossersrol. Je maakt dingen al af, je voorkomt dat hij fouten maakt en je vangt problemen op voordat iemand anders ze gezien heeft. Want als jij het niet doet, gaat het mis. Op je werk zie je het duidelijkst hoe je overantwoordelijk voelen eruitziet.

Kun je allebei hebben, pleasen en codependent gedrag?

Ja. Pleasegedrag zit vrijwel altijd in codependentie en de scheidslijn is dun.

Als je chronisch pleast, kun je het contact met jezelf en met je grenzen ook verliezen. Dat zeg ik er bewust bij, want ik wil niet dat je jezelf in een hokje duwt. Bij codependent gedrag is dat verlies alleen nog zichtbaarder: je hebt geen eigen tuintje meer. Dat is er niet.

Wanneer is het een patroon en wanneer help je gewoon iemand?

Het gaat om een patroon, niet om één keer. Help je je partner een keer met een lastige situatie, dan is er niets aan de hand.

Ik bouw dit soort kanttekeningen bewust in, omdat ik zie hoe snel vrouwen zichzelf een label geven. Zie je dit gedrag steeds opnieuw terug op verschillende vlakken, bij je partner, je ouders, je vriendinnen en op je werk, dan heb je een patroon. Dan is het de moeite waard om ernaar te kijken.

Waar komt dit gedrag vandaan?

Dit gedrag heb je geleerd, meestal in een gezin met emotioneel afwezige ouders, waarin er weinig ruimte was voor wat jij voelde. Je hebt het niet zelf bedacht en het zegt niets over wie je bent.

Als kind heb je geleerd wat je moest doen om veiligheid en verbinding te houden. Aanpassen werkte. Zorgen werkte. Vooruit kijken naar wat de ander nodig had, werkte. Daaronder liggen onbewuste overtuigingen als ik doe het niet goed, het is mijn schuld en er is iets mis met mij. Ouders doen dit meestal niet uit onwil: ze zijn emotioneel beperkt, dat maakt ze nog geen slechte mensen.

Wat kun je als eerste doen als je jezelf hierin herkent?

Begin met het zien van de grenzen van je eigen tuintje. Dit is van mij en dit is van de ander.

Dat betekent niet dat je nooit meer mag helpen. Ik wil je helpen, alleen wel binnen mijn grenzen, kaders en mogelijkheden. Merk je in een situatie dat je al bezig bent in de tuin van de ander, check dan bij jezelf in: wat voel ik nu, wat wil ik en wat heb ik nodig. Dat is oefenen en dat gaat met vallen en opstaan. Het komt neer op iets bij de ander laten: je helpt wel, alleen neem je het niet over. Een vrouw schreef na haar traject: “er is een gezonde ruimte gekomen tussen mij en de mensen om mij heen, ik hoef van mezelf niet meer te rennen om iedereen te pleasen en hun problemen op te lossen.”

Tot slot

Bij pleasen pas je jezelf aan om de veiligheid en de verbinding met de ander te behouden. Bij codependent gedrag zit er een breder patroon onder waarin je jezelf en je leven rondom de ander organiseert, waardoor je uit verbinding raakt met je eigen behoeftes en grenzen.

Herken je jezelf in beide, dan is dat niet raar en het betekent ook niet dat je te ver heen bent. Je hebt ergens geleerd dat dit de veiligste manier was. Voel vooral goed hoe het bij jou is: kan ik in deze situatie nog een beetje bij mezelf blijven, of ben ik allang bezig in de tuin van de ander.