Slachtofferrol herkennen: waarom wachten op de ander je vastzet

Een vrouw die mijn intakeformulier invulde, schreef het zo op: “Het leven gaat een beetje aan mij voorbij en ben aan het wachten tot mijn leven gaat beginnen.” Een ander schreef dat ze weer controle over haar leven wil krijgen, in plaats van het gevoel te hebben geleefd te worden.

Een slachtofferrol betekent niet dat je zielig bent of dat je klaagt. Het betekent niets meer of minder dan dat je de verantwoordelijkheid voor jezelf niet volledig pakt. Meestal zie je dat aan één ding: je wacht. Je wacht tot de ander verandert, tot de ander sorry zegt, tot de ander je begrijpt. En zolang je wacht, ligt de regie over jouw leven bij iemand anders.

Ik ben Diana Arkeveld van De Authentieke Vrouw. Ik begeleid vrouwen die zijn opgegroeid met emotioneel afwezige ouders en daardoor vastlopen in pleasen, aanpassen en afwachten. In dit blog lees je wat een slachtofferrol is, hoe je hem bij jezelf herkent, waar hij vandaan komt en hoe je eruit komt.

Wat is een slachtofferrol?

Een slachtofferrol betekent dat je de verantwoordelijkheid voor jezelf niet volledig pakt. Dat is de hele definitie. Het gaat dus niet over klagen of over medelijden willen.

Het woord heeft een heel negatief imago en dat werkt tegen ons. Bijna niemand herkent zichzelf erin, omdat iedereen bij slachtofferrol denkt aan iemand anders. Terwijl ik in mijn praktijk voortdurend vrouwen spreek die er zonder het te weten in zitten.

Je geeft de regie uit handen en dan wacht je tot de ander hem oppakt. Daarmee plaats je jezelf automatisch in een slachtofferrol. Ik zei laatst tegen een klant dat ze op de pauzeknop van haar leven drukt, en zo is het ook. Je weet wel wat je wilt, je doet er alleen niets mee zolang je wacht op iemand anders.

Belangrijk om erbij te zeggen: uit die rol stappen betekent niet dat je nooit meer klaagt of dat je jezelf nooit meer zielig mag vinden. Het betekent dat je anders naar een situatie gaat kijken.

Hoe herken ik een slachtofferrol bij mezelf?

Aan het woord wachten. Als je een van deze zes herkent, zit je erin.

• Je wacht tot de ander verandert.
• Je wacht tot de ander excuses maakt.
• Je wacht tot de ander jou begrijpt.
• Je wacht tot de ander jou kiest.
• Je wacht tot de ander stopt met bepaald gedrag.
• Je wacht tot de ander je eindelijk respect geeft.

Je hoort het, het is steeds hetzelfde woord. En er hoort nog een zevende bij die minder opvalt: je wacht met zelf keuzes maken.

In de dagelijkse praktijk klinkt dat als een als-dan-zin. Als hij nou eens beter zou communiceren, dan zou onze relatie beter zijn. Als mijn moeder nou eindelijk een keer sorry zegt, dan is er geen gedoe meer. Als mijn baas mij meer zou waarderen, dan ging ik weer met plezier naar mijn werk. Als die kinderen nou eens beter luisteren, dan hebben we het gezelliger in huis. Je legt het steeds bij de ander neer.

Ik had laatst een klant die zei: mijn partner ruimt zijn spullen nooit op, ik erger me er steeds aan en ik heb spijt dat we zijn gaan samenwonen. Toen vroeg ik of ze hem daarop had aangesproken. Ja, ze had gezegd dat ze zich ergerde aan zijn rotzooi. Toen vroeg ik of ze ook had aangegeven wat ze nodig had. Nee, eigenlijk niet.

Daar zit het verschil in. Zeggen dat je je ergert is nog niet zeggen wat je nodig hebt, en zeker niet afspreken wat er gebeurt als het niet verandert.

Een van de vrouwen die mijn formulier invulde schreef iets soortgelijks over zichzelf: “Ik liet mijn vriend bepalen wat hij wilde gaan doen. Ik gaf wel iets tegengas maar nam niet mijn eigen regie in wat ik wilde.”

Ben ik dan zielig of stel ik mij aan?

Nee. En dat is precies waarom zoveel vrouwen dit bij zichzelf missen.

Er bestaat een karikatuur van de slachtofferrol. Ik noem ze de tante Sjaans,en mijn klanten weten meteen wie ik bedoel. Dat is de vrouw naast wie je op een verjaardag terechtkomt en die je binnen drie minuten het hele verhaal van de knieoperatie geeft, hoe slecht de thuiszorg wel niet is en dat die steunkousen te strak zitten. Daar is je levensenergie dan wel weer even doorheen.

Dat is honderd procent slachtofferrol en die zien we allemaal van een kilometer afstand aankomen. Alleen is dat waarschijnlijk niet wie jij bent, anders zou je dit blog niet lezen.

Want tante Sjaan zit niet te wachten tot iemand verandert of tot iemand excuses maakt. Die wil gewoon dat iedereen het hoort. Jij doet iets anders: jij zegt niets en wacht af. Dat is een heel andere categorie, en veel moeilijker te zien.

Ik heb zelf jarenlang zo geleefd. Ik was geen tante Sjaan, dat zeker niet. Maar ik pakte die regie absoluut niet, ik vond mezelf altijd zielig en zwaar en het lag altijd aan de ander. Dat voelde machteloos, alsof mijn leven aan me voorbijging zonder dat ik er invloed op had. Stuurloos.

Dus nee, er is niets mis met je en het is niets om je voor te schamen. Er is wel werk aan de winkel.

Waar komt dit vandaan?

Uit je jeugd. Als kind had je geen enkele invloed op wat er om je heen gebeurde.

Je had geen invloed op of je moeder vrolijk was of je vader boos. Je had geen invloed op of iemand je aandacht gaf, of iemand je zag, of iemand je troostte. Groeide je op met emotioneel afwezige ouders of met onvoorspelbare ouders, dan hing jouw veiligheid af van wat de ander deed. Soms kreeg je wat je nodig had, soms niet.

Dan leer je dat uitreiken geen zin heeft, dat emotioneel vragen wat je nodig hebt toch niet gehoord wordt. En als dat steeds zo gaat, waarom zou je het dan blijven doen. Dan wacht je wel af.

Dat afwachten is nooit een keuze geweest. Het was destijds het enige wat kon. Alleen doe je het nu, als volwassen vrouw, nog steeds, terwijl je inmiddels wel invloed hebt.

Herken je dit en wil je begrijpen waar het bij jou vandaan komt? Elke maandag geef ik een gratis masterclass over emotioneel afwezige ouders en de patronen die daaruit ontstaan. Je kunt je daar kosteloos voor aanmelden.

Waarom lukt het me niet om eruit te stappen?

Omdat wachten je iets oplevert, ook al voelt dat niet zo. Zolang je wacht, hoef je namelijk een heleboel niet.

Je hoeft geen moeilijke keuzes te maken. Je hoeft geen grenzen te stellen. Je hoeft niemand teleur te stellen. Er komt geen conflict van. Je hoeft geen afscheid te nemen. Dat is de diepere laag eronder en die maakt dit zo taai.

Want op het moment dat je wel in actie komt, dat je je partner aanspreekt of het gesprek met je werkgever aangaat, dan moet je precies die dingen doen die je spannend vindt. Dan kun je mensen teleurstellen. Dan kan het zijn dat er iemand uit je leven verdwijnt. Dan word je oncomfortabel.

Dat noemen we zelfsabotage, en het gebeurt niet bewust. Misschien heeft ooit een hulpverlener tegen je gezegd dat je ervoor kiest om in de slachtofferrol te blijven. Daar kies je niet voor. Je kiest er pas actief voor als je weet wat er speelt en je besluit er niets mee te doen. Zolang niemand je dit heeft uitgelegd, hang je erin zonder dat je het doorhebt.

Daarom heeft alleen een cursus over grenzen stellen weinig zin. Als die zelfsabotage eronder blijft zitten, blijf je hetzelfde doen. Je hebt te kijken naar de laag daaronder: welke overtuiging heb ik over mezelf, welk gedrag laat ik daardoor zien, en welke overlevingsmechanismen horen daarbij. Pas dan kun je het doorbreken.

Bij mij duurde dat lang. Ik dacht altijd: als ik volwassen ben wordt het beter. Ik werd achttien, dat werd niet beter. Ik werd vijfentwintig, dat werd niet beter. Ik werd dertig, dat werd niet beter. Ik kreeg twee kinderen, dat werd niet beter. Pas toen ik die verantwoording ging pakken werd het beter.

Hoe kom ik uit de slachtofferrol?

Door te stoppen met kijken naar de ander en te gaan kijken waar je wel invloed op hebt. En dan niet alleen bedenken, maar er ook naar handelen.

Je stelt jezelf steeds opnieuw drie vragen.

• Wat gebeurt er nu werkelijk.
• Wat voel ik.
• Wat heb ik nodig.

Die halen je terug naar jezelf, weg uit het rondje in je hoofd van het is niet eerlijk en waarom doet hij dat nou.

Daarna bepaal je voor jezelf vier dingen.

• Hoe wil ik hiermee omgaan.
• Wat tolereer ik.
• Welke grenzen stel ik.
• Hoe wil ik behandeld worden.

En dan komt het deel waar het bij de meeste vrouwen misgaat. Veel mensen weten best waar hun grenzen liggen, maar zodra iemand eroverheen gaat zijn ze in één keer niet thuis en doen ze er uiteindelijk niets mee. Uit de slachtofferrol komen betekent dat je in actie komt.

Zo ziet dat eruit bij die partner die zijn spullen laat slingeren. Niet: ik erger me aan jouw rotzooi. Maar: ik merk dat ik mij erger aan de spullen die rondslingeren, kunnen we het hierover hebben. Dat is wat mij betreft de magische zin in relaties.

En daarna: mijn behoefte ligt in een opgeruimd huis, waar ligt jouw behoefte. Dus niet invullen voor de ander, gewoon vragen. Zegt hij dat hij het niet zo belangrijk vindt, dan zoek je een middenweg. Bijvoorbeeld elke avond voor het slapengaan samen een rondje door het huis. Dat levert iets heel anders op dan je ergernis uitspreken en verder afwachten.

Bij een moeder die steeds kritische opmerkingen maakt over je vetrol of over het feit dat je je kinderen naar de opvang brengt, werkt het net zo. Zolang je blijft uitleggen waarom je die keuzes maakt, in de hoop dat ze je uiteindelijk begrijpt, zit je in de slachtofferrol. Want je moeder gaat niet veranderen. Jij bepaalt zelf hoe vaak je je kinderen naar de opvang brengt. Wat je wel kunt doen is het gesprek afkappen als het kwetsend wordt, of besluiten minder persoonlijke dingen met haar te delen.

Zo ziet een consequentie eruit. Niet: ik donder je uit mijn leven en ik hoef je nooit meer te zien. Dat kan in bepaalde situaties, maar zo rigide is het meestal niet. Het is eerder: kortere bezoekjes, of bepaalde onderwerpen niet meer aansnijden.

En vergeet niet dat het niet op je voorhoofd getatoeëerd staat. Wat jij nodig hebt weet een ander niet, tenzij je het zegt.

Betekent accepteren dat ik het gedrag goedkeur?

Nee. Dat is een misverstand dat ik vaak tegenkom en het houdt vrouwen tegen om deze stap te zetten.

Iets accepteren van de ander betekent niet dat je het goedkeurt. Ik zie dit het duidelijkst bij het aannemen van ouders. Dat je je ouders aanneemt, betekent niet dat je goedkeurt wat ze gedaan hebben. Het betekent: wat van de ander is, laat ik bij de ander. Ik ben nu volwassen en ik maak mijn eigen keuzes, ongeacht wat mijn ouders daarvan vinden of gevonden hebben.

Ik laat mijn moeder mijn moeder zijn en mijn vader mijn vader zijn, met alles wat ze hebben. En als ze nog leven, stel ik daar grenzen en kaders in.

Accepteren betekent dus ook niet dat je alles maar tolereert. Dat is wat er vaak gebeurt: we denken dat accepteren betekent dat we het gedrag goedkeuren en alles van de ander maar moeten laten gebeuren. Dat is niet zo. Ik kan iemand volledig accepteren en er tegelijk totaal anders over denken.

Tot slot

Een slachtofferrol zegt niets over hoe sterk of zwak je bent. Het betekent dat je de verantwoordelijkheid voor jezelf nog niet helemaal pakt, meestal doordat je ergens geleerd hebt dat afwachten het enige was dat kon.

Je herkent het aan het woord wachten. Wacht je tot de ander verandert, sorry zegt, je begrijpt of je kiest, dan ligt de regie niet bij jou.

Eruit komen doe je niet door de ander te veranderen. Je stelt jezelf de drie vragen, je bepaalt wat je tolereert en welke grenzen je stelt, en dan onderneem je daar ook echt actie op. Dat is oefenen en dat gaat met vallen en opstaan. Het gaat ook om een patroon en niet om één situatie, dus voel vooral hoe het bij jou is.

Wat je ervoor terugkrijgt, schreef een van de vrouwen zelf op in mijn formulier: weer controle over je leven, in plaats van het gevoel geleefd te worden. Zo zou ik het zelf ook zeggen. Ik heb het gevoel dat ik leef en niet dat ik geleefd word.