Je bent zo stil: hierom durf jij je niet uit te spreken

Je bent stil omdat je dat geleerd hebt. Niet omdat je zo bent geboren, niet omdat je introvert bent, maar omdat jij op een bepaald moment in je jeugd hebt ontdekt dat stilte veiliger was dan jezelf uiten.

Dat klinkt misschien confronterend. Maar voor de meeste vrouwen die bij mij komen is het juist een enorme opluchting. Want het betekent ook: dit is niet wie je bent. Het is wat je hebt geleerd. En wat je hebt geleerd, kun je ook afleren.

In dit artikel leg ik uit hoe dat precies werkt, waarom de meeste oplossingen niet helpen en wat je echt nodig hebt om dit te veranderen.

Ben je echt zo geboren, of ben je zo geworden?

Dit is de eerste vraag die ik stel als iemand bij mij komt met: ik ben gewoon heel erg stil, ik laat makkelijk over me heen lopen, ik durf mij niet uit te spreken.

Ik vraag dan: hoe was je als peuter? Wat zeiden je ouders over hoe je was als klein kind?

In de praktijk zie ik dat de meeste vrouwen niet van jongs af aan stil waren. Veel ouders vertellen dat hun kind als peuter best ondernemend en uitbundig was. De stilheid ontwikkelde zich later, als reactie op wat er om hen heen gebeurde.

Dat is een belangrijk onderscheid. Want als je stil bent geworden in plaats van stil geboren, ligt de sleutel in het begrijpen waardoor dat is gebeurd.

Ik weet van mezelf dat ik al vanaf de peuterschool een stil en verlegen meisje was. Ik heb zelf geen bewuste herinneringen aan hoe ik als heel kleine peuter was, dat weet ik van mijn moeder. Soms begint het vroeg. Maar even zo vaak begint het pas later, als een kind leert dat het beter is om zichzelf in te houden.

Waarom is stil zijn een overlevingsmechanisme?

Je leert niet communiceren doordat iemand het je vertelt. Je leert het doordat iemand het je laat zien en doordat je merkt wat veilig en onveilig is.

Vergelijk het met fietsen. Als niemand je ooit laat zien hoe het moet en je nooit begeleid wordt, kun je niet fietsen. Dat is logisch. Hetzelfde geldt voor jezelf uiten.

Als je opgroeit in een gezin waar niet werd gepraat over gevoelens, waar conflicten werden vermeden of juist geëxplodeerd, dan heb je simpelweg nooit geleerd hoe je jezelf veilig kunt uitspreken. Je weet niet hoe het moet, want niemand heeft het je ooit laten zien.

En dan is er nog iets anders. Veel vrouwen die ik spreek zijn opgegroeid in situaties waarin hun stem of aanwezigheid een negatieve reactie opriep. Niet een keer, maar keer op keer. En dan leert een kind iets heel concreets: als ik stil ben, is het veilig. Als ik mezelf uitspreek, is het onveilig.

Dat is geen bewuste gedachte. Dat is wat je systeem opslaat als de veiligste strategie. En dat systeem neemt die strategie mee naar je volwassen leven.

Welke situaties leerden jou om stil te zijn?

In mijn werk kijk ik altijd als eerste naar het gezin van herkomst. Ik maak met klanten een genogram: een soort stamboom waarin we niet alleen namen en data zetten, maar ook invullen hoe de relaties waren. Hoe gingen je ouders met elkaar om? Wat voor sfeer hing er thuis? Werd er gepraat of juist gezwegen?

Drie situaties komen ik hierbij steeds opnieuw tegen.

Je enthousiasme werd afgeremd

Je was uitbundig, enthousiast of druk en je ouder reageerde met: doe eens normaal, de mensen kijken, of ga maar naar de gang als je zo doet. Of je vroeg iets in de supermarkt en je moeder werd geprikkeld en snauwde je af.

Wat leert een kind dan? Mijn aanwezigheid veroorzaakt ergernis. Wie ik ben is te veel. En dan is de logische conclusie: ik kan maar beter stil zijn.

Er werd thuis niet gepraat over emoties of conflicten

In veel gezinnen werden gevoelens niet besproken. Conflicten werden genegeerd of juist vermeden. Je hebt dan als kind nooit meegekregen hoe je iets bespreekbaar maakt, hoe je je gevoel uitspreekt of hoe je een verschil van mening veilig voert.

Je hebt het gewoon niet geleerd. Dat is precies waarom communicatietips later zo weinig helpen: je probeert iets te doen wat je nooit hebt gezien of geoefend. Dit patroon zie je ook terug bij mensen die conflictvermijdend gedrag hebben ontwikkeld.

Hulp vragen leidde tot frustratie of kritiek

Een voorbeeld dat ik veel tegenkom: je vroeg om hulp bij huiswerk en je ouder pakte je blaadjes gefrusteerd vast, of zei: hoe kan het dat je dit nog steeds niet snapt? Of je vertelde iets aan tafel en je vader werd boos om iets onbenulligs wat er tegelijk gebeurde.

Wat leer je dan? Vragen stellen veroorzaakt irritatie. Mijn verhalen zijn ongelegen. Ik kan beter mijn mond houden en het zelf uitzoeken.

Zijn mijn ouders dan schuldig aan hoe ik nu ben?

Dit is de vraag die veel mensen denken maar niet hardop stellen. En hij verdient een eerlijk antwoord.

Nee, je ouders zijn niet schuldig. Maar dat betekent niet dat wat er is gebeurd geen gevolgen heeft gehad.

De meeste ouders hebben gedaan wat ze konden met wat ze zelf hadden meegekregen. Een moeder die snel overprikkeld was, heeft dat niet expres gedaan. Een vader die boos werd aan tafel, was waarschijnlijk zelf nooit geleerd hoe hij met zijn emoties kon omgaan. Ze hebben gegeven wat ze konden geven.

Tegelijkertijd: jij hebt als kind de gevolgen gedragen. Je hebt geleerd dat jouw stem, jouw behoeften, jouw aanwezigheid gedoe veroorzaakten. Dat is verdrietig. Dat mag je erkennen. Hoe dit precies werkt vanuit de verbinding met je moeder lees je in mijn artikel over de moederwond, en vanuit de verbinding met je vader in het artikel over de vaderwond.

Het gaat er niet om je ouders de schuld te geven. Het gaat erom te begrijpen hoe jij bent geworden wie je bent, zodat je daar iets mee kunt doen.

Wat gebeurt er in je lijf op het moment dat je iets wil zeggen?

Dit is iets waar ik klanten altijd op wijs: let eens op wat er in je lijf gebeurt op het moment dat je iets wil zeggen maar het niet doet.

Wat ik veel hoor is: spanning rondom mijn kaken, een brok in mijn keel, mijn hart klopt sneller, ik bevries en krijg gewoon geen woord meer uit.

Dat is je systeem dat denkt dat het weer in die oude situatie zit. Je lijf reageert alsof je weer dat kind van vroeger bent, dat leerde dat uitspreken onveilig is. Het maakt niet uit dat je inmiddels 35 of 48 bent. Je systeem reageert op het oude patroon.

Dat is ook de reden waarom je na zo’n moment knetterboos op jezelf kunt worden. Je wilde iets zeggen, je hebt het weer niet gedaan, en intussen krijg je van anderen te horen: je bent altijd zo lekker rustig. Terwijl het van binnen helemaal niet zo voelt.

Waarom helpen assertiviteitstraining en communicatietips zo weinig?

Bijna alle vrouwen die bij mij komen hebben al van alles geprobeerd. Assertiviteitscursus, boeken over grenzen stellen, communicatietraining. En toch verandert er weinig structureels.

Dat komt omdat het probleem niet in de communicatie zit. Het probleem zit in je systeem, dat gelooft dat spreken onveilig is.

Ik vergelijk het altijd met een auto waarvan alle vier de banden eraf zijn. Je kunt nog zo’n goede nieuwe motor inzetten, zonder banden rijdt dat ding nergens naartoe. Dan kun je nog zo hard je best doen om assertiever te communiceren, je systeem trekt aan de handrem zodra het spannend wordt.

Zolang je systeem niet leert dat uitspreken nu veilig is, zal er op de bovenlaag weinig veranderen. Dit is ook waarom pleasegedrag en jezelf klein houden zo hardnekkig zijn: ze zitten niet in je hoofd, ze zitten in je systeem.

Welke zin zegt jou iets over waarom je zwijgt?

Een oefening die ik mijn klanten meegeef en die ik je ook wil meegeven: maak de volgende zin af.

Als ik stil ben, dan…

Veel vrouwen ontdekken dan antwoorden als: dan voorkom ik ruzie, dan wordt niemand boos, dan blijft de sfeer goed, dan ben ik veilig.

Zie je hoe logisch dat is? Je bent niet stil omdat je zwak bent of geen ruggengraat hebt. Je bent stil omdat je systeem al lang geleden heeft besloten dat stilte de veiligste keuze is. En dat systeem beschermt je nog steeds, ook al heb je die bescherming allang niet meer nodig.

Wat is er nodig om dit patroon echt te veranderen?

De echte verandering begint niet met harder je best doen. Ze begint met inzicht. Ik werk altijd via drie stappen:

1. Inzicht: begrijpen waarom je stil bent geworden. Welke situaties in je jeugd leerden jou dat het veiliger was te zwijgen? Welke overtuigingen zijn daardoor in je systeem terechtgekomen?
2. Herkennen: leren zien op welk moment je nu in dat oude patroon stapt. Op welke momenten bevriest je lijf? Wanneer verdwijn je naar de achtergrond?
3. Veranderen: pas als je de logica begrijpt en het patroon herkent op het moment dat het gebeurt, kun je echt andere keuzes maken. Niet door harder je best te doen, maar door je systeem stap voor stap te leren dat uitspreken nu veilig is.

Dat is ook waarom ik altijd begin bij het gezin van herkomst. Niet om te graven in het verleden als doel op zich, maar omdat daar de verklaring ligt. En als je die verklaring eenmaal hebt, zeggen mensen me altijd hetzelfde: het is eigenlijk heel logisch. Nooit zo over nagedacht, maar het is gewoon logisch.

Wil je eerst verder lezen? Dan raad ik je aan om te beginnen met het artikel over onbewuste basisovertuigingen, of het artikel over angst voor afwijzing. Dat zijn vaak de twee onderliggende thema’s die ik het eerst tegenkom bij vrouwen die moeite hebben met zich uitspreken.

Conclusie

Als jij moeite hebt met je uitspreken, is dat geen persoonlijk tekort en geen karakterfout. Het is een patroon dat je hebt geleerd. Een patroon dat je op een bepaald moment beschermde, maar dat je nu in de weg staat.

De eerste stap is niet oefenen met communiceren. De eerste stap is begrijpen waar het vandaan komt. Want als je dat snapt, valt er iets op zijn plek. En van daaruit kun je echt beginnen te veranderen.