Gaslighting: wat is het en hoe herken je het?

Gaslighting is psychologische manipulatie waarbij iemand je stelselmatig laat twijfelen aan je eigen waarneming, geheugen of gevoel, tot je zijn of haar versie van de werkelijkheid gaat geloven. Het gebeurt niet met één opmerking, maar met honderden kleine: “dat heb ik nooit gezegd”, “je bent te gevoelig”, “je verzint maar wat”. Het doel, bewust of onbewust, is controle. Het gevolg is dat jij jezelf kwijtraakt.

Wanneer een ander er heilig van overtuigd is dat zijn waarheid klopt en dat wat jij zegt niet klopt, en dit op structurele basis voorkomt, kan het zijn dat je te maken hebt met gaslighting. Gaslighting komt veel voor in narcistische relaties en het is één van de schadelijkste vormen van emotionele mishandeling. Dat klinkt grootst en zwaar, en dat is het helaas ook. De psychische gevolgen kunnen flink zijn, zoals angsten, ernstige zelftwijfel en machteloosheid. Door deze vorm van mishandeling ga je aan jezelf twijfelen, neemt je de schuld op je (terwijl het helemaal niet jouw fout was) en voel jij je steeds machtelozer.

In dit artikel leg ik uit wat gaslighting precies is, welke zinnen erbij horen, waarom een narcist gaslighting toepast, hoe het eruitziet bij een partner, een ouder en op het werk, en wat je kunt doen. Dit blog hoort bij alle artikelen over narcisme op mijn website.

Ik schrijf hierover niet alleen vanuit theorie. Ik heb gaslighting zelf meegemaakt in een liefdesrelatie en zag vergelijkbare patronen terug in mijn werk met stellen toen ik relatietherapie gaf. In dit artikel combineer ik die persoonlijke en professionele ervaring met informatie uit betrouwbare psychologische bronnen.

Wat is gaslighting en wat betekent het?

De term gaslighting komt oorspronkelijk uit het toneelstuk en later de film Gaslight. In het verhaal probeert de mannelijke hoofdpersoon (de echtgenoot) zijn vrouw te manipuleren om haar te laten denken dat ze gek wordt, zodat hij haar rijkdom kan stelen. Een van de methoden die hij gebruikt, is het steeds dimmen van de gaslampen in hun huis. Wanneer de vrouw hem erop wijst dat de lichten flikkeren, ontkent hij dat dit gebeurt en suggereert hij dat ze zich dingen inbeeldt. Door haar percepties en gevoelens steeds in twijfel te trekken en te ontkennen, begint de vrouw aan haar eigen verstand te twijfelen.

Gaslighting is sindsdien de term geworden voor een vorm van manipulatie en psychologische controle waarbij de dader het slachtoffer laat twijfelen aan zijn of haar eigen realiteit, geheugen, of waarnemingen. Hierdoor wordt het slachtoffer onzeker over haar eigen geestelijke toestand. Op deze manier heeft de narcist meer grip en controle over haar.

In de literatuur heet gaslighting een manipulatietechniek, alsof iemand het bewust inzet. Ik vond dat lang heel raar, en heel lastig om te geloven. Maar het is precies wat het is: psychologische manipulatie waardoor jij aan je eigen waarneming gaat twijfelen, en de waarneming van de ander daarvoor in de plaats komt. Het eerste boek dat ik hierover las was The Gaslight Effect van Robin Stern. Ik dacht: oh, nu snap ik waar ik allemaal in heb gezeten. Niet alleen in een liefdesrelatie, ook daarbuiten. Het is nog steeds mijn favoriete boekentip over dit onderwerp.

Welke voorbeelden en uitspraken horen bij gaslighting?

Gaslighting wordt op verschillende manieren toegepast. Enkele voorbeelden zijn:

Gaslighting herken je makkelijker aan zinnen dan aan theorie. Dit zijn de zinnen die ik zelf het vaakst heb gehoord, en die mijn klanten steeds opnieuw noemen. Sommige heb ik zo vaak over mezelf gehoord dat ik ze ging geloven.

• “Dat heb ik nooit gezegd.”
• “Dat heb ik nooit zó tegen jou gezegd.”
• “Hoe kom je daar nu bij? Dat bedenk jij maar.”
• “Daar weet ik helemaal niks van.”
• “Dat kan ik me niet herinneren.”
• “Je verzint maar wat.”
• “Weet je dat zeker? Je hebt een slecht geheugen.”
• “Ik denk dat je vergeet wat er echt is gebeurd.”
• “Je overdrijft.”
• “Je bent te gevoelig.”
• “Doe niet zo dramatisch.”
• “Wat reageer je overdreven.”
• “Stel je niet zo aan.”
• “Doe maar even normaal.”
• “Hou toch eens op met dat gejank.”
• “Wat zit je nou te huilen over wat ik heb? Dat is pas erg.”
• “Jij zou die vakantie regelen.”
• “Je hebt die afspraak helemaal niet doorgegeven.”
• “Je kunt gewoon niet tegen kritiek.”
• “Jij hebt een stoornis.”

Zie je het patroon? Elke zin doet hetzelfde: jouw waarneming wordt vervangen door die van de ander, en jij bent degene die iets mankeert. Eén keer zo’n zin is menselijk. Maar als dit de standaardreactie is zodra jij iets benoemt, is het gaslighting.

Welke vormen van gaslighting zijn er?

Gaslighting kan verschillende vormen aannemen. The National Domestic Violence Hotline beschrijft onder meer het in twijfel trekken van iemands herinneringen, niet willen luisteren, afleiden, gevoelens bagatelliseren en gebeurtenissen ontkennen. In de praktijk kunnen meerdere van deze patronen tegelijk voorkomen.

Hoe werkt bestrijden bij gaslighting?

Dit is wanneer de manipulator jou in twijfel trekt. Hij of zij zegt dan zoiets als: ‘Weet je dat zeker? Je hebt een slecht geheugen’ of ‘Ik denk dat je vergeet wat er echt is gebeurd.’ Het gevolg hiervan is dat je aan jezelf gaat twijfelen. Dit kan zover gaan dat je al het vertrouwen in jezelf verliest en zelfs denkt dat je gek bent geworden.

Hoe werkt achterhouden bij gaslighting?

Dit houdt in dat degene net doet alsof hij of zij het gesprek niet begrijpt. Ook weigeren ze vaak te luisteren, zodat jij aan jezelf gaat twijfelen. Gaslighters kunnen de volgende dingen zeggen: ‘Je brengt me in verwarring’ of ‘Ik weet niet waar je het over hebt.’

Hoe herken je bagatelliseren bij gaslighting?

Dit gebeurt wanneer de dader kleineert of de gevoelens van de ander negeert. Een veelgebruikte zin is: ‘Je bent te gevoelig’ of ‘Wat reageer je overdreven!’ Het gevolg hiervan is dat je bij jezelf gaat denken dat je misschien wel een beetje te gevoelig bent, waardoor je de volgende keer maar gewoon niets meer zegt.

Dit is de vorm die ik zelf het meest heb meegemaakt. Je overdrijft, je bent te gevoelig, doe niet zo dramatisch. Alle drie zo vaak gehoord dat ik me ging schamen voor mijn emoties. En dat is precies de bedoeling: dat je gaat denken dat er iets mis is met jou.

Hoe werkt ontkenning bij gaslighting?

De dader neemt geen verantwoordelijkheid voor zijn of haar daden. Dit doen ze door te ontkennen wat ze gedaan hebben, door te doen alsof ze het vergeten zijn of ze geven een ander de schuld. Als slachtoffer van gaslighting kan dit erg frustrerend zijn, omdat je hierdoor wederom het gevoel krijgt alsof je gek bent geworden.

Toen ik nog relatietherapie gaf, schreef ik altijd letterlijk mee wat er gezegd werd. In gesprekken met stellen waar narcisme speelde, werd er zelfs in mijn spreekkamer gegaslight: “Dat heb ik helemaal niet gezegd.” Ik hoefde dan alleen mijn blaadje om te draaien. “Ik heb hier net opgeschreven dat je dit hebt gezegd.” Dat is waarom ik iedereen aanraad om op te schrijven wat er gebeurt, met de datum erbij. Niet om het de ander voor te houden, maar om het jezelf niet meer te laten afpakken.

Hoe gebruikt een gaslighter afleiding?

Door middel van een afleidingstechniek draait de dader de focus van een ruzie of discussie compleet om. Dat doet hij of zij door de geloofwaardigheid van de ander te betwijfelen. Een voorbeeld: “Dat is gewoon onzin dat je ergens op internet gelezen hebt, het is niet echt.”

Stereotypering

Om iemand te gaslighten wordt ook regelmatig stereotypering toegepast. De dader gebruikt negatieve vooroordelen op gebied van geslacht, leeftijd, seksualiteit of uiterlijk om twijfel te zaaien.

Waarom gebruikt een narcist gaslighting?

Gaslighting kan voorkomen binnen relaties waarin narcistisch gedrag een rol speelt. Het kan worden gebruikt om verantwoordelijkheid af te weren, controle te behouden of de waarneming van de ander in twijfel te trekken. Gaslighting betekent op zichzelf echter niet dat iemand een narcistische persoonlijkheidsstoornis heeft. Daarvoor is professionele diagnostiek nodig. Het is voor een narcist erg belangrijk dat zijn/haar imago in stand blijft.

Gaslighting wordt in de meeste gevallen toegepast om iemand te laten twijfelen aan hun eigen herinneringen aan een gebeurtenis en ze het gevoel geven dat ze gek worden.

Gaslighting kan ook voortkomen uit een gebrek aan inzicht in eigen gevoelens en gedrag of uit een gebrek aan empathie. Onthoudt dat gaslighting een vorm is van emotioneel misbruik en dat het belangrijk is om professionele hulp te zoeken als je hier aan blootgesteld wordt.

In mijn cursus noem ik dit schuldinductie: de ander heeft het zo ingericht dat jij verantwoordelijk wordt gehouden voor zijn of haar gedrag. Gaslighting, projectie en manipulatie zorgen er samen voor dat de focus altijd bij jou ligt en nooit bij wat er daadwerkelijk gebeurt. Een narcist ligt het namelijk altijd aan de ander. Ligt de pen verkeerd, dan ligt dat niet aan het feit dat hij nooit heeft gezegd waar de pen moest liggen. Het ligt aan jou. En hoe meer jij gaat twijfelen, hoe meer controle de ander heeft.

Wat zijn de gevolgen van gaslighting?

Gaslighting is niet gemakkelijk te herkennen. Omdat je continu twijfelt aan je eigen waarneming en gevoelens en steeds meer vertrouwt op de waarneming van de gaslighter, raak je beetje bij beetje het contact met jezelf kwijt. Het wordt steeds lastiger om te beoordelen welke gedachten en gevoelens logisch zijn.

Ben je een slachtoffer van gaslighting, dan kun je zo sterk gaan geloven in de waarheid van de gaslighter, dat je jezelf volledig kwijtraakt. Je zal steeds meer gaan leven naar de wensen en de ‘waarheid’ van de gaslighter, wat leidt tot extreme onzekerheid, eenzaamheid, depressie en isolatie.

Andere gevolgen van gaslighting zijn:

• Je hebt de neiging om een houding, actie of vervelende opmerking van de narcist voor jezelf goed te praten of deze te verdedigen naar anderen toe;
• Je twijfelt aan je eigen waarnemingen;
• Je gaat mee met de visie van de narcist, terwijl je overtuigd was van het tegenovergestelde;
• Je hebt het gevoel dat je overgevoelig bent;
• Je verontschuldigt je voor je eigen keuzes of gedrag;
• Je raakt steeds meer geïsoleerd van vrienden en familie;
• Je voelt je eenzaam en depressief;
• Je hebt het gevoel niet meer dezelfde persoon te zijn als je vroeger was;
• Je geniet steeds minder van dingen;
• Beslissingen nemen wordt steeds lastiger;
• Je voelt je zenuwachtig en onzeker.

Ik herinner mij nog precies hoe dat voelde: een drukkend gevoel op mijn borst als ik iets wilde zeggen. Ik wiste berichten waarvan ik dacht dat er gedoe van zou komen. Als ik bij vrienden was, stuurde ik toch nog even een appje, om te weten dat de ander tevreden was. En steeds die vraag in mijn hoofd: ben ik hier nou de lunatic? Je raakt gevangen tussen hoop, schuld en zelftwijfel. Hoop dat het weer goed komt, schuld omdat het vast aan jou ligt, en twijfel omdat je niet meer weet wat je zelf hebt gezien.

En dan de vraag die bijna iedereen zichzelf stelt: was het echt zo erg, of stel ik mij aan? “Als je jezelf regelmatig afvraagt of je overdrijft of gebeurtenissen verkeerd hebt onthouden, kan dat een signaal zijn om beter naar het patroon in de relatie te kijken. Anders zou je het je niet afvragen. Je hoeft niet tien jaar in een kelder opgesloten te hebben gezeten. Twijfelen aan je eigen realiteit is op zichzelf al het symptoom.

Herken jij jezelf in bovenstaande punten? Dan is het slim om de relatie die je met deze persoon hebt te heroverwegen. Het kan ook waardevol zijn om gesprekken uit te schrijven of op te nemen, zodat je sneller een patroon kunt ontdekken (en het gevoel kunt voorkomen dat je denkt dat je gek bent).

Hoe herken je gaslighting door je moeder of vader?

Gaslighting door een ouder is lastiger te herkennen dan door een partner, omdat je het al je hele leven kent en nooit iets anders hebt gezien. Het klassieke voorbeeld uit mijn praktijk: “Mam, gisteren gebeurde dit echt bij de slager.” En je moeder zegt: “Daar weet ik helemaal niks van. Dat is helemaal niet waar. Kan ik me niet herinneren.”

Klanten vragen mij dan of hun moeder misschien vroeg geheugenverlies heeft. Als dat niet is vastgesteld, is het bijna altijd iets anders: gaslighting. Wat je bij een narcistische ouder ook veel ziet, is dat je emoties als kind al werden afgedaan als overdreven. Hou op met dat gejank. Zo erg is het toch niet. Daardoor heb je geleerd je eigen gevoel niet te vertrouwen, en dat is precies waarom je als volwassene zo vatbaar bent voor gaslighting door een partner. Ik schreef een apart blog over het verschil tussen een narcistische en een emotioneel afwezige moeder.

Kunnen vrouwen ook gaslighten?

Gaslighting is niet aan gender gebonden. Het beeld van de manipulerende man en de twijfelende vrouw komt uit de film, niet uit de praktijk. Bij vrouwen zie je gaslighting vaker in de verborgen vorm: niet “dat heb ik nooit gezegd” met stemverheffing, maar “je houdt ook nooit rekening met mij” vanuit de slachtofferrol, of “wat zit je nou te huilen over wat ik heb, dat is pas erg”.

Het effect is hetzelfde: jouw waarneming telt niet meer. Mijn eigen ervaring met gaslighting in een liefdesrelatie was met een vrouw. Lees meer over verborgen narcisme.

Hoe herken je gaslighting op het werk?

Op het werk ziet gaslighting er vaak zo uit: afspraken worden ontkend, dingen die je hebt gezegd worden verdraaid, en jij gaat twijfelen aan wat er daadwerkelijk is gebeurd. Een collega of leidinggevende die aan de buitenkant charmant en behulpzaam is, maar je achter je rug ondermijnt. Jouw idee wordt zijn idee, jouw fout blijft jouw fout. Het is extra ingewikkeld omdat je er vijf dagen per week acht uur mee te maken hebt en er financieel van afhankelijk bent. Weggaan voelt dan als dubbel gestraft worden.

Wat kun je doen als iemand je gaslight?

Ben jij een slachtoffer van gaslighting? Dan zijn er een aantal dingen die je kunt doen om hier bewuster mee om te gaan.

Vermoed je een poging tot gaslighting? Beëindig dan het gesprek. Ga niet in discussie over wie er gelijk heeft en, dit is belangrijk, zeg nooit “je maakt me nu iets wijs” of “dit is gaslighting”. Dat ga je nooit doen. Houd het voor jezelf, in je hoofd of in je notitieboekje: dit is gaslighting, nu word ik gemanipuleerd. Hardop benoemen levert alleen een nieuwe ronde op. Houd je zoveel mogelijk vast aan wat jij op dat moment denkt of voelt.

Wat wel helpt:

• Schrijf op wat er gebeurt, met de datum erbij. Zo train je jezelf in herkennen: wanneer word ik nu gegaslight? Je zult zien dat er bijna elke dag wel iets is.
• Vraag vrienden niet “vind jij dit ook raar?” Vraag: “Als jij in deze situatie zat, hoe zou jij reageren?” Zo hoor je wat een gezonde reactie is en kun je zelf vergelijken.
• Leer wat een eerlijk conflict is. In een gezonde relatie kun je het samen ergens over oneens zijn en er gewoon over praten. Zonder psychologisch spel. Als je dat niet kent, weet je ook niet wat je mist.
• Wees zacht voor jezelf. Herkennen is confronterend en haalt oude stukken omhoog. Je hoeft er nog niets mee te doen.

Als je helemaal niet meer op je eigen waarneming kunt vertrouwen of als je het gevoel hebt dat je niet jezelf kunt zijn, dan is het verstandig om je af te vragen of het niet beter is om de relatie met de gaslighter te beëindigen. Is dat om wat voor reden (op dit moment) niet mogelijk? Schakel dan de hulp in van een professional. Een narcisme coach kan objectief naar de situatie kijken en je helpen om de nodige stappen te ondernemen.

Wil je jezelf weerbaarder maken tegen gaslighting? Werk dan aan je eigen onzekerheid, maar praat het gedrag van de gaslighter niet goed.

Zorg er daarnaast voor dat je duidelijke grenzen stelt. Bij structurele gaslighting kunnen jouw grenzen regelmatig worden genegeerd of overschreden. Stel duidelijke grenzen en communiceer deze op een respectvolle en kalme manier. Blijft de gaslighter jouw grenzen overschrijden? Dan kan het nodig zijn om verdere maatregelen te nemen en de relatie te verbreken.

Hoe herstel je van gaslighting?

Herstellen van gaslighting is één ding leren: dat wat jij voelt, klopt. Dat het jouw waarheid is en dat je daarop mag vertrouwen. Dat klinkt simpel, maar als je jaren hebt geleerd om je eigen waarneming weg te zetten, is dat het moeilijkste wat er is.

Wat mij hielp, en wat ik bij mijn klanten steeds terugzie: de heling komt pas in een gezonde situatie. In mijn eerste gezonde relatie na de narcistische besefte ik pas hoe verknipt het was geweest. Bij een ouder gebeurt dat als je afstand neemt, bij een werkgever als je ergens komt waar de dynamiek gezond is. Dan pas zie je het verschil.

Hoe dat herstel eruitziet, lees je in herstellen na een narcistische relatie. En weet: de twijfel blijft nog lang. Ik denk zelf nog steeds een of twee keer per jaar “was het nou echt zo erg?”. Het verschil is dat ik mezelf nu kan corrigeren. Ja, het was echt zo erg.

Wat kun je doen als je gaslighting herkent?

Als je dit hele artikel hebt gelezen en steeds dacht “dit is precies wat er bij mij gebeurt”, neem dat dan serieus. Gaslighting zie je niet op een verjaardag. Het begint pas als je weer in de auto zit.

Daarom twijfel je, en daarom is die twijfel juist het signaal. Gaslighting staat zelden alleen; het hoort bij een dynamiek met narcistische woede, de stiltebehandeling en op eieren lopen. Hoe je een narcist herkent, ook aan jezelf, lees je in wat is een narcist.