Codependentie: waarom jij altijd geeft, redt en pleast, en hoe dit verbonden is met liefdesverslaving

Er zijn van die woorden die je weleens voorbij ziet komen, maar die een soort vaag mysterie blijven. Je voelt dat het iets met je doet, maar helemaal begrijpen doe je het niet. Eén van die woorden is codependentie.

En eerlijk? De meeste vrouwen die ik begeleid, sterke, gevoelige vrouwen die al heel wat dragen in hun leven, herkennen zichzelf er veel meer in dan ze ooit hadden verwacht. Vooral vrouwen die zijn opgegroeid met emotioneel afwezige ouders. Ouders die fysiek aanwezig waren, maar emotioneel gesloten, afgeleid of overbelast.

In dit artikel leg ik je in simpele taal uit wat codependentie is, hoe het ontstaat en hoe je dit patroon verandert.

Wat betekent ‘codependent’ letterlijk?

Laten we beginnen bij het begin: het Engelse woord codependent bestaat uit twee delen:

co = samen, gezamenlijk
dependent = afhankelijk

De letterlijke vertaling van codependent is dus:

“Mee-afhankelijk” of “gezamenlijk afhankelijk”.

Dat klinkt vrij technisch, maar in het dagelijks leven betekent het:

Jij voelt je verantwoordelijk voor het welzijn, de emoties en het functioneren van iemand anders, zo sterk dat je zelf afhankelijk wordt van hoe die persoon het doet. Jouw gevoel van waarde, rust en verbinding hangt af van hoe het met de ander gaat. Het is dus niet alleen dat jij geeft of zorgt. Het is dat je zo in de ander gaat staan dat je je eigen behoeften, emoties en grenzen vergeet.

Codependentie betekent dat je zo bezig bent met de ander dat je vergeet dat je zelf ook iemand bent. Dat denk je natuurlijk niet letterlijk, maar je ziet het wel terug in je gedrag. Het is alsof je een soort onzichtbaar elastiek hebt tussen jou en de ander. Als de ander blij is, schiet je omhoog. Als de ander verdrietig is, zak je omlaag. Je eigen gevoel hangt dus vast aan de gevoelens van de ander.

Codependentie en bestaansrecht

Je kijkt steeds naar wat iemand anders nodig heeft en daardoor vergeet je wat jij nodig hebt. Eigenlijk geloof je diep van binnen dat je pas mag bestaan, pas waardevol bent, als je iets doet voor de ander. Je hebt je bestaansrecht gekoppeld aan het helpen, dragen en pleasen van anderen in plaats van aan wie jij zelf bent.

Dit is niet wat je letterlijk in je hoofd denkt, maar wel wat er diep van binnen in jou gebeurt. Daardoor raak je jezelf langzaam kwijt: je slikt je woorden vaker in, neemt minder ruimte in, je grenzen worden dunner en je leven draait steeds meer om de wereld buiten je in plaats van om de wereld in jou.

Welke overtuigingen horen bij codependentie?

Diep van binnen zitten onderstaande overtuigingen hardnekkig geworteld:

• Ik mag er zijn als ik nuttig ben.
• Ik ben waardevol als ik het iemand naar de zin maak.
• Ik ben goed genoeg als ik zorg, oplos, red of me aanpas.
• Als ik stil ben, braaf ben, sterk ben of geen ruimte inneem, dan word ik geaccepteerd.

Met andere woorden: jouw bestaansrecht zit niet in jezelf, maar in wat jij voor anderen kunt betekenen. Je hebt niet geleerd: “Ik mag er zijn zoals ik ben. Ik ben waardevol zoals ik ben.” Maar je hebt geleerd: “Ik mag er alleen zijn als ik iets doe voor de ander. Alleen dan ben ik waardevol.”

En dat is de kern van codependentie. Het is een verschoven bron van waarde. In plaats van dat je jezelf ziet als een mens met een eigen plek, eigen gevoelens, eigen noden en eigen recht om te bestaan, ga je jezelf zien als:

• een helper
• een oplosser
• een vredestichter
• een verzachter
• een steunpilaar
• een kameleon

Je bestaansrecht komt niet van binnenuit, maar wordt iets wat je probeert te verdienen via de ander. Je voelt je pas waardevol als de ander jou nodig heeft.

Hoe ontstaat codependentie?

Codependentie ontstaat niet uit het niets. Het is niet iets wat je later “verkeerd bent gaan doen” of een aangeboren fout. Het is een overlevingsmechanisme, iets dat je op jonge leeftijd in je gezin van herkomst hebt geleerd.

Het ontstaat in gezinnen waar jij als kind niet genoeg ruimte, steun of veiligheid kreeg om jezelf te zijn. Misschien werd er niet naar je geluisterd, misschien waren je ouders emotioneel afwezig, misschien was er spanning, onvoorspelbaarheid, druk of verdriet.

En dus ging jij doen wat elk kind doet: je aanpassen aan wat nodig was om het veilig te maken. Niet omdat je dat wilde, maar omdat je dat voelde als de enige manier om om te kunnen gaan met wat er gebeurde.

Jouw kinderbrein zocht veiligheid

Codependentie is de manier om om te gaan met situaties die je emotioneel nog niet kon hanteren. Het ontstaat wanneer je als kind niet kunt vertrouwen op emotionele veiligheid, steun of afstemming van één van je ouders. Kortom: het ontstaat wanneer de mensen die jou hadden moeten dragen, dat niet deden of niet konden. En dus doet jouw systeem wat elk kinderbrein doet in onveilige of onvoorspelbare situaties: het zoekt manieren om toch verbonden te blijven met de ouder(s) die jou emotioneel niet kan of kunnen dragen.

Codependentie is simpelweg een manier om toch in verbinding te zijn, een soort schijnveiligheid, een manier om toch te mogen bestaan.

Het is het mechanisme dat zichzelf heeft geleerd:

• Als ik zorg, mag ik blijven.
• Als ik me aanpas, is het veilig.
• Als ik stil ben, voorkom ik gedoe.
• Als ik de ander oplos, word ik gezien.
• Als ik de sfeer goed houd, gebeurt er niets ergs.

Je hersenen slaan dit op als een manier van overleven. Een manier om grip te krijgen in een omgeving die te groot, te koud, te chaotisch of te leeg was voor een kind. Daarom voelt codependentie als volwassene zo vanzelfsprekend: het is de strategie die je als kind hielp om de situatie dragelijk te maken en je te beschermen tegen de pijn van afwijzing, zodat je emotioneel rechtop kon blijven.

Als ik voor jou zorg, ben ik veilig

Maar wat toen hielp, kost je nu jezelf. We denken vaak dat we gewoon verzorgend, helpend of betrokken zijn, maar diep van binnen is het een oud overlevingsmechanisme dat nog steeds zegt: “Als ik voor jou zorg, ben ik veilig.”

Het beschermde je als kind, maar belemmert je als volwassene om gezonde relaties aan te gaan, zowel met anderen als met jezelf. Dat is de essentie van codependentie als overlevingsmechanisme:

• Je leert anderen te redden om jezelf te beschermen.
• Je verlaat jezelf om niet verlaten te worden.
• Je past je aan om niet opnieuw pijn te doen.

En zolang je dit mechanisme niet kent, denk je dat dit “jouw natuur” is. Maar zoals je nu weet: het is geen natuur. Het is niet jouw natuur. Het is een oud patroon dat ooit liefde zocht.

Praktische voorbeelden jeugd als co-dependent

Hieronder zal ik een aantal praktische voorbeelden geven van situaties waarin codependentie ontstaat. Eigenlijk geldt voor alle situaties in je jeugd waarin je emotioneel niet gezien bent en jij geen kind kon zijn, dat hier codependent gedrag uit voort kan komen. Onderstaande vijf voorbeelden zie ik vaak terug in mijn praktijk:

1. Je gevoelens deden vroeger niet mee.

Dit is veruit de grootste. Veel vrouwen van nu zijn opgegroeid met ouders die niet konden afstemmen op emoties. Jouw gevoelens waren lastig, overdreven, onhandig of werden genegeerd. Er was geen ruimte voor jouw binnenwereld. Het klinkt hard, maar we noemen dit ook wel emotionele verwaarlozing.

Je leerde: Mijn emoties zijn niet belangrijk. Ik moet me aanpassen.

Dit vormt de basis van pleasen, aanpassen en jezelf wegcijferen.

2. Liefde voelde voorwaardelijk

Je leerde dat je alleen waardering kreeg als je iets goed deed, ergens in uitblonk of je ouders met jouw prestaties konden pronken. Je kreeg dus waardering voor wat je deed, niet voor wie je als persoon bent.

Je werd geliefd als je:

• behulpzaam was
• jezelf wegcijferde
• braaf was
• rustig was

Maar als jij iets nodig had, werd het stil. Ouders van deze generatie, jouw ouders, hadden zelden emotionele ruimte.

Je leerde: “Ik moet iets doen om geliefd te worden.”

Dit leidt later tot pleasen, perfectionisme en oververantwoordelijkheid.

3. Je moest je aanpassen om de sfeer thuis goed te houden

In veel gezinnen hing spanning, onvoorspelbaarheid of emotionele kou. Je werd een “sfeermeter”: je voelde alles en iedereen aan. Hierdoor werd je hyperalert. Je had elke kleine verandering door en sprong hierop in. Je scande de kamer op veranderingen en deed er alles aan om conflicten te vermijden.

Je leerde:
“Als zij oké zijn, ben ik veilig.”

Dit zorgt nu voor:

• voelen wat anderen nodig hebben
• jezelf verliezen in relaties
• paniek bij conflict of afwijzing
• verantwoordelijkheid nemen die niet van jou is

4. Je droeg te vroeg verantwoordelijkheden (parentificatie)

Misschien was een ouder overbelast, ziek, depressief, gespannen of emotioneel afwezig. En jij ging helpen, zorgen, dragen, luisteren, troosten. Je hebt emotioneel voor een ouder gezorgd, waarmee de zorgrollen eigenlijk werden omgedraaid: jij werd de ouder en je ouder gedroeg zich emotioneel als het kind. Dit noemen we ook wel parentificatie. Dit zijn vaak de “wijze kinderen”, die zo wijs en volwassen voor hun leeftijd zijn, die zo snel volwassen zijn geworden. Maar ook het sterke kind of het makkelijke kind.

Je leerde: “Mijn taak is zorgen. Mijn behoeften, emoties en gevoelens komen later.”

Dit wordt codependentie in volwassen relaties, vriendschappen en werk.

5. Je had geen veilige hechting

Bij een onveilige hechting was liefde wisselend, afwezig, onvoorspelbaar en of de ene keer warm en de andere keer koud. Veel vrouwen groeiden op met:

• ouders die geen emotioneel bewustzijn hadden
• ouders die worstelden met eigen trauma
• ouders die fysiek aanwezig maar innerlijk afwezig waren

Je wist nooit precies wanneer er aandacht was, soms wel en soms niet.

Je leerde: “Ik moet hard werken voor verbinding.”

Dit wordt later:

• aantrekken en afstoten dynamieken
• vasthouden aan verkeerde partners
• liefdesverslaving
• alles doen om iemand niet kwijt te raken

Hoe ziet co-dependentie eruit in het dagelijks leven?

Grote kans dat jij je meteen herkent in bovenstaande voorbeelden, maar misschien toch ook nog niet helemaal. Co-dependentie is geen label, het is gedrag. Gedrag dat vroeger geleerd is en nu automatisch als reflex opkomt. Je hoeft hier niet actief over na te denken, het gaat helemaal vanzelf. Hieronder enkele voorbeelden hoe je codependent gedrag herkent in liefdesrelaties, in vriendschappen en op het werk.

In een liefdesrelatie:

1. De gevoelens van je partner bepalen ongemerkt jouw stemming.
Je scant de sfeer, voelt direct of er “iets is”, en past je gedrag automatisch aan zodat er geen spanning ontstaat. Je merkt dat jouw binnenwereld meebeweegt met die van de ander, vaak nog voordat jij zelf hebt gevoeld hoe het eigenlijk met jou gaat.

2. Je geeft structureel meer dan je krijgt.
Je zorgt, praat goed, begrijpt, relativeert en doet je best, maar je vraagt zelf bijna niets terug, omdat dat onveilig voelt. Je bent typisch iemand die zichzelf automatisch opzijzet voor de ander.

3. Je verdraagt te veel en te lang.
Je stelt grenzen uit, zoekt verklaringen voor gedrag dat eigenlijk pijn doet, en hoopt dat je liefde het verschil zal maken. Je blijft te lang in ongezonde dynamieken. Je hoopt, wacht, begrijpt, ook als het je mentaal en emotioneel uitput en het niet gezond voor je is.

4. Je raakt in paniek of onrust bij afstand.
Als je partner zich terugtrekt, word jij onrustig. Je gaat harder je best doen, meer appen, meer geven, uit angst om verlaten te worden.

5. Je voelt je verantwoordelijk voor het geluk van je partner.
Je denkt (onbewust): “Als hij/zij niet oké is, is dat mijn schuld.” Daardoor neem je te veel verantwoordelijkheid op je.

In een vriendschap:

1. Jij bent altijd de luisteraar, bijna nooit de deler.
Iedereen komt bij jou met problemen. Jij biedt steun en ruimte, maar jouw eigen verhaal houd je grotendeels binnen, want dat voelt onveilig of lastig.

2. Je zegt “ja” terwijl je “nee” voelt.
Je voelt je schuldig als je niet beschikbaar bent en vreest dat de ander je stom, moeilijk of ondankbaar vindt.

3. Je onderhoudt de vriendschap in je eentje.
Jij appt, regelt, plant, vraagt en zorgt, en zonder dat zou het stilvallen. Jij houdt de vriendschap in je eentje overeind.

4. Je past je aan de behoeften van de ander aan.
Je eet waar zij willen eten, je praat over wat zij willen bespreken, je gaat mee in hun tempo. Jouw eigen wensen verdwijnen.

5. Je trekt naar mensen die veel nemen en weinig geven.
Onbewust kies je vriendschappen die lijken op hoe je vroeger moest functioneren: jij geeft, de ander ontvangt.

Op het werk

1. Je lost problemen op die eigenlijk niet van jou zijn.
Collega’s die deadlines missen? Jij vangt het op. Sfeer die daalt? Jij gaat sussen. Je voelt je verantwoordelijk voor alles en iedereen.

2. Je werkt structureel te hard, zonder dat iemand dat vraagt.
Je voelt de druk om “goed” te zijn, perfect te presteren of niemand teleur te stellen en daardoor neem je te veel hooi op je vork.

3. Je durft geen grenzen aan te geven.
Je zegt nooit dat het te veel is, uit angst voor afwijzing, conflict of de gedachte dat je “niet goed genoeg” bent. Je bent bang om onprofessioneel of lastig gevonden te worden.

4. Je hebt moeite met feedback ontvangen.
Niet omdat je het niet aankunt, maar omdat kritiek voelt als afwijzing, alsof jouw hele waarde op het spel staat.

5. Je kiest vaak werkrelaties waarin jij de helper, oplosser of drager wordt.
Je trekt leidinggevenden of collega’s aan die profiteren van jouw zorgzaamheid, loyaliteit en verantwoordelijkheidsgevoel.

De verborgen link: codependentie & liefdesverslaving

Er is een belangrijke link waar je niet vaak iets over leest: veel vrouwen met codependentie ontwikkelen ook liefdesverslaving. Dat klinkt heftig, maar het is simpel uit te leggen.

Liefdesverslaving betekent dat je afhankelijk raakt van:

• aandacht
• bevestiging
• contact
• nabijheid
• spanning
• verbinding

Altijd van of met de ander. Niet omdat je “verslaafd bent aan liefde”, maar omdat je systeem rust en veiligheid zoekt. Bij een liefdesverslaving ben je eigenlijk op zoek naar iets wat je vroeger nooit hebt gekregen: de diepe ervaring dat je gezien, gewenst en veilig bent zonder dat je daarvoor hard hoeft te werken.

Wanneer je codependent bent, voelt liefde nooit neutraal. Liefde voelt als opluchting, als bevestiging dat je oké bent en als bewijs dat je mag bestaan.

En daardoor raak je gevoelig voor:

• aandacht die je even vult
• bevestiging die je laat ademen
• contact dat je een “high” geeft
• nabijheid die voelt als thuiskomen, eindelijk iemand die er echt is zonder dat jij hoeft te trekken of te geven
• spanning die voelt als levendigheid
• verbinding die voelt als veiligheid

Liefde wordt dan geen bewuste keuze meer, maar een manier om een innerlijke leegte, onrust of angst niet te hoeven voelen. Dat betekent dat je niet zozeer verliefd bent op de persoon, maar op het gevoel dat de ander jou geeft.

De aandacht van die ander vult even een leegte van binnen, de bevestiging haalt de scherpe randjes van je onzekerheid af en de nabijheid dempt de angst om alleen te zijn. Het lijkt alsof je de ander nodig hebt, maar wat je eigenlijk nodig hebt, is:

• rust in jezelf
• veiligheid in jezelf
• een gevoel dat jij goed genoeg bent zoals je bent, ook zonder iemand naast je

Als je liefdesverslaafd bent, zoek je die gevoelens buiten jezelf. Je gebruikt liefde, of wat erop lijkt, als een soort pleister op oude pijn. Niet omdat je dat bewust kiest, maar omdat je zenuwstelsel ooit heeft geleerd dat dit de enige plek was waar je opluchting kon vinden. Niet omdat je ervoor kiest, maar omdat je niet weet hoe je dat gevoel in jezelf kunt vinden.

Waarom gebeurt dit?

Omdat je vroeger geen consistente, veilige verbinding hebt gekregen.

Je brein heeft geleerd:

aandacht = euforie
afstand = paniek
liefde = onzekerheid
verbinding = iets waar je voor moet werken

De highs en lows van een relatie voelen daardoor als een verslaving. Elke app, elk signaal, elk compliment voelt als een hit dopamine. Elke stilte voelt als afkickverschijnselen.

In onze jeugd leren we wat liefde is. Dus jouw perceptie van liefde heb je geleerd door de ervaringen die jij hebt opgedaan in je jeugd, in verbinding met je moeder, je vader en alle andere mensen die dicht bij je stonden.

Dit is wat je zenuwstelsel doet …

Grote kans dat jouw zenuwstelsel vroeger heeft geleerd dat liefde:

• wisselend is
• onvoorspelbaar is
• niet vanzelf komt
• iets is waar je voor moet werken
• soms warm, soms koud voelt

Je lichaam raakt gewend aan die afwisseling van spanning en opluchting en precies die cyclus voelt als “thuis”, zelfs als het pijn doet. En daarom lijken codependentie en liefdesverslaving zoveel op elkaar.

Beide patronen zeggen eigenlijk hetzelfde:

• Ik heb jou nodig om mij heel te voelen.
• Ik kan mezelf niet reguleren zonder jouw aandacht.
• Als jij dichtbij bent, ben ik veilig.
• Als jij afstand neemt, verlies ik mezelf.

Codependentie en liefdesverslaving horen bij elkaar.

Codependentie zegt:
“Als ik maar genoeg geef, blijf jij bij me.”

Liefdesverslaving zegt:
“Als jij me maar een beetje bevestiging geeft, dan voel ik me heel even veilig.”

Codependentie is dus het geven om verbinding vast te houden. Liefdesverslaving is het grijpen naar verbinding om niet te vallen, om die onveiligheid in jezelf niet te voelen.

Ze komen beide voort uit dezelfde wond: ik ben niet goed genoeg zoals ik ben. Je hebt nooit geleerd dat jij vanuit jezelf al genoeg bent. En samen vormen ze een dynamiek waarin jij jezelf verliest, grenzen verliest, helderheid verliest en maar blijft hopen dat dit keer de liefde wel veilig zal zijn.

Hoe kom je los van codependentie?

Misschien voel je bij het lezen van alles hierboven een soort helderheid, maar ook een brok in je keel. Omdat je jezelf ineens ziet. Omdat je eindelijk woorden hebt voor iets wat je al je hele leven voelt. Dan is vaak de vraag: “Hoe kom ik hier vanaf?”

Vrouwen die zichzelf herkennen in codependentie melden zich vaak direct aan voor mijn programma Master Your Life. Want binnen dit programma leer je precies wat je te doen hebt om los te komen van codependentie: de veiligheid in jezelf vinden. En die veiligheid vind je alleen op het moment dat jij snapt hoe jij “in elkaar zit”.

Je zoekt nu steeds de veiligheid bij de ander, omdat je de grip en controle op jezelf verloren bent. Of beter gezegd: je hebt nooit geleerd dat je volledig mag zijn wie je bent. Binnen Master Your Life (MyL) leer je jezelf helemaal kennen. Je komt erachter welke overtuigingen ervoor zorgen dat jij geen vertrouwen hebt in jezelf, hoe deze zijn ontstaan en op welke momenten jij ze kunt herkennen.

Want codependentie is simpelweg gedrag en gedrag kun je veranderen. Dat is precies wat ik je leer met MyL. Je eigen gedrag begrijpen, dit gedrag herkennen in het dagelijks leven, zodat je vervolgens ander gedrag kunt gaan laten zien. Hoe dat nieuwe gedrag eruit gaat zien, dat leer ik je natuurlijk ook.

Als je na 3 tot 6 maanden klaar bent, dan zie je niet alleen verschil in je gedrag, maar voel je het ook in je lijf. Je voelt dat de veiligheid in jezelf is gegroeid, dat je die niet meer bij de ander hoeft te halen en dat je jezelf in alle situaties waarin je zenuwstelsel op hol slaat kunt kalmeren, geruststellen en die veiligheid uit jezelf kunt halen.

Ik help je met liefde. Waarom? Omdat ik zelf ook last had van codependentie en liefdesverslaving en ik niet alleen weet hoe je hieruit komt, maar ook weet hoeveel rustiger en fijner het leven is als je echt volledig blij bent met wie je bent, jezelf kunt accepteren zoals je bent en hiernaar kunt leven. In alle veiligheid, met jezelf. Dit heb je te doen, lieve vrouw.